Blog
Amerika Yerlileri Zar ve Kumarı 12.000 Yıl Önce İcat Etmiş
Arkeolog Robert Madden, “Kuzey Amerika yerlilerinde zarın, şans oyunlarının ve kumarın derin bir tarihi var. Bu, Eski Dünya’daki herhangi bir zar kanıtından 6.000 yıl daha eski” diyor.
www.arkeofili.com
Yeni bir çalışma, zar ve şans oyunlarının uzmanların daha önce düşündüğünden binlerce yıl daha eskiye uzandığını gösteriyor.
ABD’nin batısındaki arkeolojik alanlarda bulunan bir dizi yerli zarı. C: Robert Madden
Batı Amerika’daki yerli halklar zarı 12.000 yıldan daha önce icat etti. Bu bulgu, arkeologlara dünyanın en eski kumar kanıtını ve muhtemelen olasılığın en eski kullanımını sunuyor. Ancak bu şans oyunlarının amacı günümüzdeki kumardan çok farklıydı: oyunlar insanların (kanıtların işaret ettiğine göre çoğunlukla kadınların) yeni tanıdıklarıyla etkileşim kurmasına ve mal ile servetin yeniden dağıtılmasına yardımcı oluyordu.
Arkeolog Robert Madden, “Kuzey Amerika yerlilerinde zarın, şans oyunlarının ve kumarın derin bir tarihi var. Bu, Eski Dünya’daki herhangi bir zar kanıtından 6.000 yıl daha eski” diyor.
American Antiquity dergisinde yayımlanan çalışmada Madden, batı ABD’deki 45 tarihöncesi arkeolojik alandan 13.000 ile 450 yıl öncesine tarihlenen 600’den fazla Yerli Amerikan zar setini inceledi. Zarların bu uzun dönem boyunca Rocky Mountains’ın her iki yakasındaki yerli alanlarda var olduğunu keşfetti.
Madden, “Bu, insanların şans ve rastgelelik kavramlarıyla yapılandırılmış bir etkileşime girdiğinin ilk kanıtı” diyor. “Gerçekten karmaşık pratikler ve entelektüel bir başarı görüyoruz.”
Tarihöncesi zarları tanımlamak için Madden önce, antropolog Stewart Culin’in Yerli Amerikan oyunlarının tarihsel anlatımlarını derlediği yüzyıllık kitabı olan “Kuzey Amerika Yerlilerinin Oyunları”na başvurdu. Culin, zarları düz ya da kavisli nesnenin bir yüzünün belirli bir desen veya renkle işaretlendiği, diğer yüzünün boş bırakıldığı “ikili kura” olarak tanımlıyordu. Bir ikili kurayı atıp rastgele düşmesine izin vermek yazı tura atmaya benziyor ve yerli halklar matematiksel olarak karmaşık sonuçlar üretmek için sıklıkla birden fazla zar atıyordu.
Culin’in tanımlarını kullanan Madden, arkeolojik arşivlerde zar olabilecek eserleri aradı. Great Plains ve Rocky Mountains’taki 58 arkeolojik alanda 565 “kesin” ve 94 “olası” zar örneği buldu. Ancak Avrupalıların gelişine kadar ABD’nin doğu yarısında hiç zar yoktu.
Madden, “Zarlar, yüksek hareketliliğin olduğu geçiş bölgelerinde ortaya çıkma eğiliminde. Bu durum, insanların birbirinden ne kadar uzak olduğuyla ve çok sık görmediğiniz insanlarla ilişki kurma ihtiyacıyla ilgili olabilir” diyor. Yani zar oyunları, mal, bilgi ya da eş değişimi yapmak isteyen yabancılar için bir “toplumsal bütünleşme teknolojisi” ya da bir tanışma aracı olarak icat edilmiş olabilir.
Madden’ın keşfettiği en eski üç zar, Wyoming, Colorado ve New Mexico’daki Folsom kültürü alanlarından geliyor ve yaklaşık 12.900 yıl öncesine tarihleniyor. Bu insanlar, Folsom ucu adı verilen kendine özgü bir taş aletle tanınan avcı-toplayıcılardı. Madden, “Folsom insanları egzotik, güzel malzemeleri severdi” diyor ve çakmaktaşı ile kalsedon (bir kuvars çeşidi) gibi taşlar için büyük mesafeler kat ediyorlardı. Şans oyunları, Folsom halkının tercih ettikleri taşları takas etmesine olanak tanımış olabilir.
Modern kumar genellikle bir kişinin “kasa”ya karşı oynamasıyla gerçekleşirken (kumarhanede slot makinesi kullanmak ya da at yarışına bahis koymak gibi) yerli kumarı daha çok bire bir, kişisel bir etkileşimdi. Madden’a göre şanslar zamanla 50/50’ye yaklaşıyordu ve bahisler bir takım deri ya da yarı değerli taşlar gibi takas malzemeleriydi.
“Bu, eşitlikçi toplumsal yapılara sahip pek çok kültürde gördüğünüz bir tür dengeleme aracı” diyor.
Yerli kumarın tarihsel anlatımlarına göre zar oyunlarının yüzde 80’inden fazlasında katılımcılar yalnızca kadınlardı. Bu rakamın çok eski dönemlere kadar uzatılıp uzatılamayacağı belirsiz. Ancak Madden, yerli “kadınların, insanlar arasında bağlantı kurmak için bu toplumsal teknolojiyi kullanmada ön safta olmuş olabileceğini” söylüyor.
Çalışmanın en önemli bulgularından biri, en eski Yerli Amerikan zarlarının Avrasya’da bulunanlardan birkaç bin yıl daha eski olması. Yaklaşık 5.500 ile 7.000 yıl önce zarlar Mezopotamya, İndus Vadisi ve batı Kafkasya’da ortaya çıktı. Matematik tarihçileri, zarın icadını insanların evrenin rastgele ve olasılıksal doğasını keşfetmesinde kritik bir adım olarak gösteriyor.
“Ama biz bunun Geç Pleistosen’deki (126.000 ile 11.700 yıl önce) avcı-toplayıcı Yerli Amerikan toplumlarında gerçekleştiğini görüyoruz” diyor Madden. “Bu, toplumsal bir teknoloji olarak önemli bir entelektüel başarıyı gösteriyor” ve olasılığın anlaşılması ile kullanımının Yeni Dünya’da ortaya çıkmış olabileceğini ortaya koyuyor.
Live Science. 2 Nisan 2026.
Makale: Madden, R. J. (2026).
Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >