Blog
İnka Alanında 500 Yıllık Kurutulmuş Patatesler Bulundu
Bu patatesler son bir yüzyılda bulunmuş tek örnekler arasında yer alıyor ve Andlar’ın donmuş zirvelerinden imparatorluk genelinde taşınmış olmalı.
www.arkeofili.com
Peru’nun güneyindeki kurak bir İnka alanında kazı yapan arkeologlar, yaklaşık 500 yıllık dondurularak kurutulmuş patatesler buldu.
Peru’nun Tambo Viejo bölgesinden dondurularak kurutulmuş patates (chuño). C: L. M. Valdez in Valdez and Bettcher 2026
Bu patatesler son bir yüzyılda bulunmuş tek örnekler arasında yer alıyor ve Andlar’ın donmuş zirvelerinden imparatorluk genelinde taşınmış olmalı.
Chuño olarak bilinen bu patatesler, Acarí Vadisi’ndeki bir İnka merkezi olan Tambo Viejo’da yapılan kazılarda gün yüzüne çıkarıldı. Yeni yayımlanan çalışmaya göre chuño yalnızca dağların soğuk yüksek rakımlarında yapılabiliyor. Bu da kıyıda bu besinin kanıtının yalnızca nadir değil, İnkaların onu uçsuz bucaksız imparatorlukları boyunca taşıdığının da fiziksel bir kanıtı olduğu anlamına geliyor.
Arkeolog Dr. Lidio Valdez, “Bunun sıradan bir buluş değil, özel bir buluş olduğu açıktı” diyor.
Çürümeyen patates
Patates, binlerce yıldır yetiştirildiği Andlar’a özgü. Ancak taze patatesler kolayca bozuluyor; sıcak iklimlerde bir hafta içinde çürüyor. Üstelik bazı çeşitleri önceden işlenmediği takdirde acı ve zehirli oluyor.
Bu açmazın üstesinden gelmek için eski And halkları chuño’yu geliştirdi. Bu, patateslerin dağdaki aşırı kış gecesi soğuklarına maruz bırakılması ve ardından yoğun gündüz güneşi altında çözülmesiyle yapılan bir tür dondurularak kurutulmuş patates.
Bu döngü yinelendikten sonra patatesler çiğnenerek ezilip kurutulurken siyah chuño elde ediliyor. Tambo Viejo’da bulunan beyaz chuño ise doğal olarak zehirli ve acı patateslerden yapılıyor. Dolayısıyla dondurulduktan sonra birkaç hafta ıslatılması, ardından kurutulması gerekiyor. Sonuç, hafif ve elverişli, yıllarca saklanabilen bir chuño.
Chuño’lar, Valdez’in 2024 kazılarında zemine yerleştirilmiş ve depolama için kullanıldığı düşünülen seramik bir kabın içinde bulundu. Kabın içinde, kabuklarının bir kısmı hâlâ buruşmuş yüzeylerine yapışmış kahverengimsi-beyaz iki chuño vardı. Patatesler kırılmış bir İnka çömlek parçası ve hasarlı bir ağırşakla birlikte saklanmıştı.
Valdez’e göre bu gündelik nesneler besinin yaşını doğrulamaya yardımcı oldu ve “dondurulmuş patateslerin İnka dönemine ait olduğunu” kanıtladı. Yani patatesler büyük olasılıkla 15. ve 16. yüzyıllara tarihleniyor.
O dönemde patatesler “halkın ekmeğiydi”. İspanyol kronikleri, lama kervanlarının manzaraya dağılmış çeşitli depolara chuño da dahil olmak üzere yiyecekleri taşıdığını ve bu depoların Tambo Viejo dahil olmak üzere İnka iş gücünü beslemeyi amaçladığını anlatıyor. Chuño hafif ve dayanıklı olduğu, üstelik büyük miktarlarda üretilebildiği için büyük olasılıkla imparatorluğun en önemli besinlerinden biriydi.
Hatta İnkaların düşüşünden sonra bile chuño temel besin olmayı sürdürdü.
İspanyol kronikçi Cieza de León, pek çok İspanyolun chuño’yu madenlerde satarak zenginleşip varlıklı bir biçimde İspanya’ya döndüğünü iddia ediyor.
O dönemde bolca üretilmesine karşın chuño arkeolojik bağlamlarda nadiren günümüze ulaşıyor. Karşılaştırılabilir tek diğer keşif bir yüzyıldan uzun bir süre önce Peru’daki Pachacamac’ta yapılmıştı. Kurak kıyı ortamı ve bir kap içinde saklanmaları bu chuño’ları büyük olasılıkla korudu ve 21. yüzyıla ulaşmalarına olanak verdi. Ancak İnka alanlarında nadiren karşımıza çıkması, kurutulmuş etler gibi diğer önemli yerli temel besinlerinin yanında büyük ölçüde göz ardı edildiği anlamına geliyor.
Bu patateslerin tam olarak hangi dağlarda yetiştirildiği şimdilik bilinmiyor ama Valdez, kökenlerini kimyasal analizle izlemek istiyor: “Bu patateslerin kökenini bilmek ‘havalı’ olurdu.”
Valdez’e göre Tambo Viejo şimdilik benzersiz bir alan: “Bununla karşılaştırılabilecek başka bir İnka alanı olduğundan emin değilim.”
Makale: Valdez, L. M., & Bettcher, K. J. (2026).
Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >