Blog
Şempanzeler de Bizim Gibi Kristallere İlgi Gösteriyor
Modern insana en yakın iki büyük maymun türünden birini oluşturan şempanzelerle deneyler tasarlayan araştırmacılar, kristallerin erken dönem homininleri cezbeden fiziksel özelliklerini belirlemeye çalıştı.
Erman Ertuğrul - www.arkeofili.com
Şempanzelerin kristallere olan ilgisi, atalarımızın da parıldayan taşlara olan hayranlığını anlamamıza yardımcı olabilir.
Araştırmacılar, yaklaşık 30 santimetre yüksekliğindeki bir kristali içeren bir deneye, Stanley Kubrick’in ikonik filmi 2001: Bir Uzay Macerası’na atıfta bulunarak “Monolit” adını verdiler. C: Aden Kahr
Kristaller, arkeolojik kazılarda defalarca Homo kalıntılarının yanı başında bulundu. Kanıtlar, homininlerin bu taşları 780.000 yıldır topladığını ortaya koyuyor. Ne var ki atalarımızın bunları silah, alet hatta takı olarak kullanmadığını biliyoruz. Peki öyleyse neden topladılar?
Bilim insanları yeni bir araştırmada, kristallerin hangi özelliklerinin atalarımız için bu denli büyüleyici olabileceğini inceledi. Modern insana en yakın iki büyük maymun türünden birini oluşturan şempanzelerle deneyler tasarlayan araştırmacılar, kristallerin erken dönem homininleri cezbeden fiziksel özelliklerini belirlemeye çalıştı.
“Şempanzelerin kristalleri diğer taşlardan ayırt edebildiğini gösterdik” diyor baş yazar Prof. Juan Manuel García-Ruiz. “Şempanzelerin kristallere olan ilgisinin ne denli güçlü ve doğal göründüğü bizi gerçekten şaşırttı. Bu durum, söz konusu nesnelere karşı duyarlılığın evrimsel köklere sahip olabileceğini düşündürüyor.”
Monolit
Modern insanlar şempanzelerden altı ila yedi milyon yıl önce ayrıldığından, iki tür arasında kayda değer genetik ve davranışsal benzerlikler bulunuyor. Araştırmacılar, kristallere olan hayranlığın bu benzerliklerden biri olup olmadığını anlamak için Rainfer Vakfı’ndan iki grup kültüre alınmış şempanzeye (birinci grupta Manuela, Guillermo, Yvan, Yaki ve Toti; ikinci grupta Gombe, Lulú, Pascual ve Sandy) kristallere erişim imkânı tanıdı.
İlk deneyde, bir platforma benzer büyüklükte sıradan bir kayanın yanına büyük bir kristal monolit yerleştirildi. Başlangıçta her iki nesne de şempanzelerin dikkatini çekse de kısa süre içinde kristal ön plana çıktı ve kaya gözardı edildi. Kristali platformdan indiren tüm şempanzeler onu inceledi; belirli açılardan görebilmek için döndürüp eğdiler. Ardından Yvan kristali alarak kararlı adımlarla yatakhanesine götürdü.
Ekibin gözlemlediği üzere ilgi, kristale maruz kalındıktan hemen sonra en yüksek düzeydeydi ve zamanla çok yavaş biçimde azaldı. Aynı örüntü, bir nesnenin yeniliği azaldıkça insanlarda da gözlemleniyor. Bakıcılar kristali şempanzelerin bulunduğu alandan geri almak istediklerinde onu favori atıştırmalıklarıyla (muz ve yoğurtla) takas etmek zorunda kaldılar.
Şempanze Toti, Deney 1 sırasında kuvars kristalini dikkatle gözlemliyor.
Kristal Berraklığında Bir Tercih
İkinci deney, şempanzelerin 20 yuvarlak çakıltaşından oluşan bir yığın içinden homininlerin topladıklarına benzer boyutlardaki küçük kuvars kristallerini saniyeler içinde seçebildiğini gösterdi. Yığına kuvars kristallerinden farklı şekillere sahip pirit ve kalsit kristalleri eklendiğinde de şempanzeler kristal türü taşları bulmayı başardı.
“Şempanzeler, kristalleri göz hizasına kaldırarak içlerinden bakıp kristallerin şeffaflığını aşırı bir merakla incelemeye başladı” diyor García-Ruiz.
Şempanzeler kristalleri saatlerce tekrar tekrar inceledi. Sandy, örneğin, çakıl taşlarını ve kristalleri ağzında taşıyarak ahşap bir platforma götürdü ve orada birbirinden ayırdı.
“Sandy, şeffaflık, simetri ve parlaklık bakımından birbirinden farklı olan üç kristal türünü tüm çakıl taşlarından ayrıştırdı. Kristalleri bu farklılıklarına rağmen tanıyabilme becerisi bizi şaşırttı” diyor García-Ruiz.
Şempanzeler genellikle nesneleri ağızlarında taşımaz; bu nedenle bu davranış, onların kristalleri sakladığına işaret ediyor olabilir. Ekip, bu davranışın kristallere değerli bir nesneye yaklaşır gibi davranılmasıyla örtüştüğünü vurguladı.
Zihinlerimizdeki Kristaller
Araştırma, bazı şempanzelerin kristallere daha fazla ilgi gösterip göstermediğini ya da onlara daha fazla sahip çıkıp çıkmadığını incelemedi. Ancak ekip, gelecek araştırmaların şempanze kişiliklerini de hesaba katması gerektiğini belirtiyor.
“Don Quijote’lar da Sancho’lar da var: idealistler ve pragmatistler. Kimisi kristallerin şeffaflığını büyüleyici bulabilirken kimisi kokusuyla ve yenilip yenilemeyeceğiyle ilgilenebilir” diye belirtiyor García-Ruiz.
Deneylerde kullanılan şempanzeler aynı zamanda insanlarla temas etmeye alışkındı ve doğal dünyada bulunmayan nesnelere aşinaydı. Bu nedenle aynı deneylerin daha az kültüre alınmış türlerle, ideal olarak vahşi yaşayan maymunlarla gerçekleştirilmesi gerektiğini vurgulayan araştırmacılar, deneylerin ilgi çekici özellikler olarak hem şeffaflığı hem de şekli işaret ettiğini ortaya koydu.
Erken dönem insanlarının bu kayalara ilgi duymasının nedeni de aynı özellikler olabilir. Atalarımızı çevreleyen doğal dünyanın bulutları, ağaçları, dağları, hayvanları ve nehirleri eğrilikler ve dallanan biçimlerle tanımlanıyordu. Dolayısıyla düz çizgili ve düz yüzeyli nesneler son derece nadirdi. Kristaller, doğada bulunan tek çokyüzlü cisimlerdi; yani birçok düz yüzeye sahip tek doğal katılardı. Erken dönem insanlar çevrelerini anlamlandırmaya çalışırken bilişsel süreçleri, bildikleri her şeyden farklı olan örüntülere yönelmiş olabilir.
“Çalışmamız kristallere olan hayranlığımızı açıklamaya yardımcı oluyor ve estetiğin ile dünya görüşünün evrimsel köklerinin anlaşılmasına katkıda bulunuyor” diye sonuca varıyor García-Ruiz. “Artık kristallerin en az altı milyon yıldır zihinlerimizde yer ettiğini biliyoruz.”
Frontiers. 4 Mart 2026.
Makale: Juan Manuel García-Ruiz et al. (2026).
Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >