Blog
Vietnam’da Diş Karartmanın Kökeni Demir Çağı’na Uzanıyor
Kuzey Vietnam’daki Dong Xa yerleşiminde yürütülen bir arkeolojik çalışma sırasında araştırmacılar, bilinçli biçimde diş karartmaya dair şimdiye kadarki en erken doğrudan bilimsel kanıtı taşıyan insan dişleri buldu.
www.arkeofili.com
Vietnam’daki kazılarda bulunan 2.000 yıllık dişler, diş karartmanın Demir Çağı’na uzanan köklü bir gelenek olabileceğini gösteriyor.
Farklı uygulamalardan kaynaklanabilecek diş kalıntılarının karşılaştırılması: (a) Sumatra, Gua Harimau’daki dişlerde kırmızımsı kahverengi lekeleler (b) Vietnam, Dong Xa’daki dişlerde siyah pigment tabakası. C: Zhang, Y. et al. 2026.
Herkes dişlerinin bembeyaz ve ışıl ışıl olmasını istemiyor. Diş karartma, günümüz Vietnam kültürünün bilinen bir parçası ve yapılan bir keşif, bu uygulamanın köklerinin Demir Çağı’na kadar uzanabileceğini gösteriyor.
Kuzey Vietnam’daki Dong Xa yerleşiminde yürütülen bir arkeolojik çalışma sırasında araştırmacılar, bilinçli biçimde diş karartmaya dair şimdiye kadarki en erken doğrudan bilimsel kanıtı taşıyan insan dişleri buldu. Dişlerin bulunduğu belirli bir mezardan çıkarılan organik materyallerin tarihlendirilmesi, bu bulguları 2.000 yıl öncesine götürdü.
Eski dişlerden kimyasal ipuçları
Diş minesinin analizi, olağandışı derecede yüksek demir ve kükürt düzeylerini ortaya çıkardı. Bu kimyasal izler, geleneksel uygulamalarda uzun süre kullanılmış olan demir–tanat (demir–tanen) karışımlarına işaret ediyor. Araştırmacılar, kimyasal sonuçları tarihsel kayıtlar ve laboratuvar deneyleriyle karşılaştırarak, kalıntılara zarar vermeden diş karartmanın varlığına dair açık bir gösterge belirledi.
Kanıtlar ayrıca bu geleneğin Dong Son Tunç Çağı kültürü döneminde başlamış olabileceğini ve yüzyıllar boyunca devam ederek; ticaret ya da seyahatin şekillendirdiği değişim ağlarıyla birbirine bağlanan topluluklar arasında ortak bir kültürel kimlik ifadesi olarak işlev gördüğünü düşündürüyor.
Bulgular Archaeological and Anthropological Sciences dergisinde yayımlandı.
Etnolojik fotoğraflar. (a) Tonkin halkının (kuzey Vietnam) kararmış dişleri; (b) Gaddang halkının (Filipinler) yanan bir odun dalından demir bir tarım aletiyle katran kalıntısı toplaması ve bunu parmaklarıyla dişlerine sürmesi; (c) Amis halkının (Tayvan) diş karartma süreci. C: Zhang, Y. et al. 2026.
Diş karartma, 19. yüzyılın sonlarından günümüze kadar belgelenmiş durumda. “İnci gibi” beyaz dişleri boyamanın reçetesi; tanen açısından zengin bitkileri dişe sürmek ya da hindistancevizi kabuğu isini kullanmak gibi hızlı yöntemlerden, oldukça incelikli bir sürece kadar uzanıyor. En gelişmiş yöntem, kırık beyaz mineyi derin ve kalıcı bir siyah tona dönüştürmek için 20 gün süren iki aşamalı bir uygulamayı izliyor.
20. yüzyılın başlarına gelindiğinde bu pratik Vietnam genelinde yaygınlaşmış; cinsiyet ve toplumsal sınıftan bağımsız biçimde, hem büyük etnik gruplar hem de pek çok azınlık topluluğu tarafından benimsenmişti.
Arkeologlar daha önce de alışılmadık renklere boyanmış dişlerle karşılaşmıştı. Ancak bu tür izler çoğunlukla kazara oluşmuş kabul edilir; beslenmenin etkisi ya da betel cevizi çiğneme gibi alışkanlıkların sonucu olarak yorumlanır. Ne var ki bölgenin günümüzdeki kültürel uygulamaları bağlamında değerlendirildiğinde, bu lekelerin kasıtlı olma olasılığı artıyor.
Lekeler kasıtlı mıydı?
Bu çalışmada ekip, Dong Xa alanındaki insan diş kalıntılarında görülen renklerin, kasıtlı bir kozmetik uygulama mı yoksa beslenme alışkanlıklarının istenmeyen bir sonucu mu olduğunu anlamak için, sürecin kimyasal parmak izlerini aradı.
Araştırmacılar, alanda bulunan üç bireye ait diş örneklerini seçti. Ardından, diş yüzeylerinin element bileşimini belirlemek için tahribatsız yöntemler kullandılar. Bunlar arasında taramalı elektron mikroskobu ve taşınabilir X-ışını floresansı analizleri de vardı.
Sonrasında ekip, Asya-Pasifik genelinde diş karartmaya dair tarihsel kayıtları ve yaşayan gelenekleri tarayarak; tanen bakımından zengin bitkileri çiğnemekten, özenle hazırlanmış demir–tanen karışımlarını uygulamaya kadar uzanan yöntemleri haritalandırdı.
Ekip ayrıca, modern bir hayvan dişini Vietnam’daki geleneksel reçetelere benzer demir-gall mürekkebi temelli bir karışımla boyayarak diş karartma sürecini yeniden canlandırdı. Bu modern dişin kimyasal izi, 2.000 yıllık dişlerinkiyle karşılaştırıldığında, her ikisinde de yüksek demir ve kükürt düzeyleri görüldü. Bu da eski toplulukların, daha sonraki dönemlerde izlenenlerle aynı derecede gelişkin teknikler kullandığını doğruladı.
Bu çalışma, eski toplumlarda kültürel kimlik ve toplumsal sınırlar hakkında değerli içgörüler sunmanın ötesinde; insan kalıntılarında eski kozmetik ve kültürel uygulamaları belirlemek için verimli bir çerçeve de ortaya koyuyor. Gelecekteki araştırmalar, diş karartma ve benzeri geleneklerin Asya genelinde nasıl geliştiğini inceleyerek, güzellik anlayışına Batı normlarının ötesinden daha geniş bir bakış sağlayabilir.
Makale: Zhang, Y., Wang, Ys., Nguyen, V. et al. (2026).
Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >