Blog
Afganistan’da 2.000 Yıl Önce Terk Edilmiş Bir Antik Yunan Kenti
Tarihlendirmesi göz önüne alındığında, kimileri Ai-Khanoum’un, Büyük İskender’in ve onun Asya boyunca sürdürdüğü amansız fetih seferlerinin bir eseri olduğundan şüphelendi.
www.arkeofili.com
Afganistan’da 2.000 yıldan daha önce terk edilmiş, bugün Ai-Khanoum ya da Oyxonim olarak bilinen bir Antik Yunan kenti yer alıyor.
Tacikistan sınırına yakın kuzeydoğu Afganistan’ın 2018 yılına ait bir uydu görüntüsünde, Ai-Khanoum’un silueti görülüyor. C: Google Earth
Atina’dan 4.000 kilometreden fazla uzakta, Afganistan’ın kayalık arazisinde, bir amfitiyatronun tozlu kalıntıları, Zeus’un kırık heykelleri, Korint sütunları ve Antik Yunan krallarının yüzleriyle bezenmiş altın sikkeler yer alıyor.
Burası, Hellenistik uygarlığın hırslarının sınırlarına ulaşıp büküldüğü, ardından da paramparça olup yıkıntıya dönüştüğü sınır bölgesi.
Bugün bu yerleşme Ai-Khanoum ya da Oyxonim olarak biliniyor fakat özgün adı tarihe karışmış. Kent, Afganistan’ın kuzeydoğusundaki Tahar ilinde, Amu Derya ile Kokça nehirleri arasında, verimli tarım arazileriyle çevrili bir konumda yer alıyor.
Bugün antik kentten geriye pek az şey kalmış olsa da araştırmacılar iki ayrı bölge belirledi: geniş bir saray kompleksinin egemen olduğu, idari binalar, bir cephanelik, bir gymnasion, birkaç tapınak ve büyük, üstü açık bir tiyatro içeren bir aşağı kent; ve başlıca savunma işlevi gören, tahkim edilmiş bir yukarı kent, yani akropol. Mimariden sanat eserlerine, kentin yerleşim düzenine kadar Antik Yunan kültürünün etkisi her yerde.
Kent, MÖ 4. yüzyılın sonlarından MÖ 2. yüzyılın ortalarına dek, nispeten kısa bir süre boyunca iskân edildi. Yerleşim, MÖ 145’e gelindiğinde terk edilmişti. Yerel göçebeler, hüküm süren imparatorluğun iç sorunlarını fırsat bilip bu ücra karakolu yağmalamış ve sakinlerini tepelere sürmüştü.
Kabil’deki Afganistan Ulusal Müzesi’nde sergilenen Ai-Khanoum’dan çıkarılan eserler. C: Ninara via Flickr
Tarihlendirmesi göz önüne alındığında, kimileri Ai-Khanoum’un, Büyük İskender’in ve onun Asya boyunca sürdürdüğü amansız fetih seferlerinin bir eseri olduğundan şüphelendi. Ancak çoğu bilim insanı artık kentin, onun ardılı olan ve güneydoğu Avrupa’dan Hindistan sınırlarına dek Orta Doğu boyunca uzanan bir Yunan devleti olan Seleukos İmparatorluğu’nu kuran I. Seleukos (MÖ 305 ila 281) döneminde kurulduğuna inanıyor.
Yaygın bir söylenti, alanın 1961’de, Afganistan’ın son kralı Muhammed Zahir Şah’ın bölgede avlanırken bir kentin dış hatlarını fark etmesiyle keşfedildiğini ileri sürüyor. Aslında buradaki eski bir yerleşime dair kanıtlar ilk kez 1925’te Fransız arkeolog Jules Barthoux tarafından belirlendi. Kentin belirgin biçimde Antik Yunan karakterine dair kanıtları bir başka Fransız araştırmacının, Daniel Schlumberger’in ortaya çıkarması ise ancak 1963’te gerçekleşti.
Kent, Fransa-Afganistan Arkeoloji Heyeti tarafından bir dizi kazıyla araştırıldı, ancak ilerleme 1979’da, Sovyetlerin Afganistan’ı işgalinin ardından durdu. İstikrarsızlık o zamandan beri, 90’lardaki Afgan İç Savaşı ve 2001’de başlayan ABD öncülüğündeki işgal boyunca sürdü ve kazıları durma noktasına getirdi.
Bugün Ai-Khanoum, yağmacılar tarafından iyice talan edilmiş ve bir bakımsızlık içinde, görünüşe göre bir kez daha unutulmuş halde bırakılmış durumda.
Ai-Khanoum, bu eski toprağın aslında zengin ve alışılmadık bir tarihle dolup taştığını gözler önüne seriyor. Asya’nın kavşağında yer alan bölgenin dağ geçitleri, İpek Yolu için hayati bir güzergâh oluşturuyor, binlerce yıl boyunca Çin, Hindistan, Pers ve Akdeniz dünyası arasında malların ve fikirlerin akışını sağlıyordu.
Stratejik konumu, bölgeye bol miktarda dert de getirdi. Binlerce yıl boyunca bölge, Akhamenid Persleri, Büyük İskender’in Makedonları, Kushanlar, Sasaniler, Araplar, Moğollar ve Babürlüler gibi dikkat çekici bir imparatorluklar dizisi arasında savaşılan ve elden ele geçen bir yer oldu. Bunlara, burayı kendine mal etmeye çalışıp başaramayan çağdaş imparatorlukları da eklemek gerekir.
Ege Denizi’nden binlerce kilometre uzaktaki bir Antik Yunan kenti ilk bakışta tuhaf görünebilir. Ancak Afganistan için bu, uzun ve şaşırtıcı tarihinde yalnızca bir ayrıntı.
IFL Science. 10 Temmuz 2026.
Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >