Blog

ޞu1

Antik DNA Çalışması, Nil Vadisi’nin Geçmişini Aydınlatıyor

 |  Kategori: Arkeoloji ve Sanat Haberleri  |  Yorum: 0 yorum

etiketler  Antik DNAGenomKulubnartiNubiaSudan

Antik DNA Çalışması, Nil Vadisi’nin Geçmişini Aydınlatıyor

Antik DNA Çalışması, Nil Vadisi’nin Geçmişini Aydınlatıyor

 

Yağmur Karagülleoğlu - www.arkeofili.com

 

Sudan’daki antik DNA verileri, Nil Vadisi’nde yaşamış insanların ataları ve sosyal organizasyonu hakkında yeni bilgiler veriyor.

 


Nature Communications dergisinde, Mısır sınırının hemen güneyinde, Sudan’daki Nil Nehri üzerinde bulunan, eski Nubia’daki Kulubnarti olarak bilinen bir bölgeden 66 kişinin DNA’sının analizleri yayımlandı.

Projeye Emory Üniversitesi’nde doktora öğrencisi olarak başlayan araştırmanın ilk yazarı Kendra Sirak, “Bu çalışmadan önce, tüm Nil Vadisi için Mısır’dan sadece üç eski genom çapında örnek mevcuttu. Yine de bölge, insanların hareketi, buluşması ve karışması açısından dünyanın inanılmaz derecede önemli bir parçasıydı ve hala öyle olmaya devam ediyor.” diyor.

Sirak, Emory Üniversitesi’nde, eski antropoloji profesörü ve arkeoloji ile biyoloji disiplinleri arasında köprü kurmada öncü olan merhum George Armelagos’un son yüksek lisans öğrencisiydi. Armelagos, 1960’larda hâlâ yüksek lisans öğrencisiyken, Sudan’daki Nubia bölgesinde eski iskeletleri kazan bir ekibin parçasıydı, dolayısıyla Nil’e bir baraj yapıldığında kemikler sonsuza kadar kaybolmayacaktı.

Şu anda Harvard Üniversitesi’nde kadrolu bilim insanı olan Sirak, “Nubia on binlerce yıldır insan yerleşim yeriydi. Bu eski genetik veriler, bu insanların kim olduğuna dair anlayışımızdaki bazı büyük boşlukları doldurmaya yardımcı oluyor.” diyor.

 

66 bireye ait iskeletler, İslam’ın tanıtılmasıyla birlikte meydana gelen genetik ve kültürel değişikliklerden önce, Nubia’nın Hıristiyan Dönemine, yani 1.080 ila 1.320 yıl öncesine uzanıyor. Analizler, Kulubnarti gen havuzunun en az bin yıl boyunca, bazıları yerel, bazıları uzak yerlerden gelen çoklu karışım dalgaları yoluyla nasıl oluştuğunu gösteriyor. Bugün Sudan’ın bazı topluluklarında görülen ataları ve Batı Avrasya kökenli olan ve muhtemelen Mısır üzerinden Nubia’ya gelen ataları vardı. 

Makalenin kıdemli yazarlarından Jessica Thompson, “Önemli bulgulardan biri, kültürel ve sosyal bir değişim döneminde yaşayan bu eski nüfusta sosyal statünün biyolojik akrabalık veya atalarla güçlü bir ilişkisinin olmaması.” diyor.

Bireylere ait kalıntılar, daha önce bulguların sosyal olarak sınıflara ayrıldığını gösteren Hristiyan tarzı mezarların bulunduğu iki mezarlıktan geldi. Nil’deki bir adada bulunan bir mezarlıktaki iskelet kalıntıları, daha fazla stres, hastalık ve yetersiz beslenme belirtileri taşıyordu ve gömülenlerin ortalama yaşı 10’un biraz üzerindeydi. Buna karşılık, anakarada bulunan diğer mezarlıkta ortalama ölüm yaşı 18 idi.

Ada mezarlığının bir Kulubnarti “alt sınıfı” için, muhtemelen anakara mezarlığına gömülen toprak sahibi ailelerin üyeleri için işçiler olduğu bu iskelet kanıtlarından ortaya çıkan bir hipotezdi. Bir popülasyon farklı bir kökenden geldiği için sosyal tabakalaşmanın gelişip gelişmediği bir gizemdi.

Genom çapında yapılan bu analiz, durumun böyle olmadığını, ayrı mezarlıklara gömülen insanların tek bir genetik popülasyondan geldiğini gösteriyor.

Thompson, “Görünüşe göre bu bölgedeki insanlar, biyolojik ataları sosyal farklılaşma için bir temel olarak kullanmadılar. Bu, insanları genetik atalarına göre sosyal olarak ayırmanın, evrensel insan eğilimlerinde hiçbir temeli olmayan yeni bir fenomen olduğu fikrini güçlendiriyor.” diyor.

Genetik analizlerin bir diğer önemli bulgusu, ikinci derece akrabalar kadar yakın bazı insanların, karşı bölgelerdeki mezarlık alanlara gömüldüğünü gösteriyor. İkinci derece ilişkilere örnek olarak dede ve torunlar, teyze ve yeğenler ve üvey kardeşler gösterilebilir.

Sirak, “Bu, iki grup insan arasında bir miktar akışkanlık olduğunu gösterir. Birinin tüm akrabalarıyla aynı sosyal grupta olması gerektiği anlamına gelen nesiller arası bir kast sistemi yoktu.” diyor.

Bir başka ilginç dönüm noktası ise, nüfus içindeki Avrasya kökenli ataların çoğunun kadınlardan gelmiş olmasıydı. “Çoğu zaman ataları ve genlerin nasıl hareket ettiğini düşündüğünüzde, ticaret yapan, fetheden veya dini yayan erkekleri düşünürsünüz. Ancak buradaki genetik veriler, dişi hareketliliğinin Kulubnarti’deki gen havuzunu şekillendirmek için gerçekten çok önemli olduğunu ortaya koyuyor.” 

Muhtemel bir açıklama, Kulubnarti’nin ataerkil bir sistem olduğu, yani erkeklerin doğdukları yerde kalma eğiliminde oldukları ve kadınların anavatanlarından uzaklaşmış olması.

Sirak, “Kulubnarti’den Hıristiyan Dönemi Nubialıları büyüleyici. Hayatın asla kolay olmadığı, çorak, izole, ıssız bir bölgede hayatta kaldılar. Antik DNA araştırmasının bu insanlara 1.000 yıl öncesinden daha incelikli bir bakış açısı sağlayarak yeni bir hayat verdiğini düşünmek hoşuma gidiyor. Ne zaman birinin kalıntılarını, fiziksel varlığını incelerseniz, onlara anlatabileceğiniz en doğru, saygılı ve anlamlı bir hikâye borçlusunuz.” diyor.

Sirak, Armelagos’un gözetiminde insan kemikleri ve paleopatoloji okumak için 2012 yılında Emory’ye yüksek lisans öğrencisi olarak geldi. O zamana kadar o ve diğer öğretim üyeleri, Emory’nin Antropoloji Bölümü’nü alana biyokültürel yaklaşımın bir güç merkezi haline getirmişlerdi. Özellikle Armelagos, meslektaşları ve yüksek lisans öğrencileri geçmişteki sağlık, hastalık ve ölüm kalıplarını öğrenmek için Sudan’daki Nubia halkının kalıntılarını inceledi.

Bununla birlikte, bu popülasyonun çalışmalarında uzun süredir eksik olan bir parça genetik analizdi. Böylece, 2013’te Armelagos, Sirak’ı Nubialı kemiklerinin örnekleriyle dünyanın en iyi antik DNA laboratuvarlarından biri olan University College Dublin’e gönderdi.

“Genetiğe hiç ilgim yoktu ama George, Antik DNA’nın antropolojik araştırmanın kritik bir parçası olacağına inanan bir vizyonerdi.”

Sirak, antik kemiklere olan ilgisini DNA’dan gelen bilgilerle nasıl birleştirebileceğini görünce kısa sürede bağımlısı oldu. Sadece Dublin’de değil, Harvard Tıp Fakültesi Genetik Bölümü’nde ve başka yerlerde işbirlikleri kurarak onlarca yıldan eski zamanlara uzanan ölümleri çevreleyen gizemleri araştırdı.

Armelagos 77 yaşındaydı ve 2014 yılında pankreas kanserinden öldüğünde son yüksek lisans öğrencisi Sirak’a hala danışmanlık yapıyordu. Boulder’daki Colorado Üniversitesi’nde emekli bir antropoloji profesörü olan Dennis Van Gerven, Thompson ile birlikte Sirak’ın akıl hocalığını devraldı. Van Gerven, Armelagos’un ilk öğrenci grubu arasındaydı ve ayrıca onlarca yılını Nubialıları inceleyerek geçirdi.

Sirak, analiz için Nubia kalıntılarından yeterince Antik DNA toplamaya çalışmakla ilgili doktora tezi projesinde sıkışıp kaldı. 

“Antik DNA’yı aşırı sıcak alanlardan kurtarmak zordur, çünkü DNA ısıda bozulma eğilimi gösterir.”

Genetik dizileme teknikleri gelişmeye devam etti ve Sirak bu çabanın ön saflarında çalışıyordu. 2015 yılında, halen bir Emory yüksek lisans öğrencisiyken, petroz kemiğin belirli bir bölümünün sürekli olarak en fazla DNA’yı verdiğini fark eden araştırmacılar arasındaydı. Bu piramit şeklindeki kemik, iç kulağın işitme ve denge ile ilgili çeşitli kısımlarını barındırır. Buna ek olarak, Sirak bir kafatasını delmek ve petroz kemiğin bu özel kısmına mümkün olan en invaziv olmayan şekilde ulaşmak için bir teknik geliştirdi ve aynı zamanda DNA analizi için yeterli kemik tozu elde etti. Petröz kemiğin bu kısmının kullanımı artık eski DNA analizinde altın değerinde bir standart.

2018 yılında Sirak, doktora derecesini aldı. Emory’den mezun oldu ve Harvard Tıp Okulu’nda eski insanların popülasyon genetiği konusunda uzmanlaşmış bir genetikçi olan David Reich’in laboratuvarında çalışmaya devam etti.

O ve meslektaşları, Antik DNA dizilimi ile mümkün olanın sınırlarını zorlamaya devam etti. Nil Vadisi için yepyeni bir biyoarkeoloji çağını başlatan Nubialıların 66’sının petröz kemiklerinden tam genom örnekleri almayı başardılar. Sirak, “Petröz kemiğin belirli bir kısmına odaklanmayı bilmeseydik, bu çalışmada başarılı olacağımızı sanmıyorum.” diyor.

“George’un 2012’de, bu teknikler geliştirilmeden çok önce, antik DNA’ya odaklanmamı istemesi benim için inanılmaz. Onunla çalışan herkesin kendisini gerçekten önemli ve güçlü hissetmesini sağlayan bir yolu vardı ve bu bana öncü bir yola çıkma güvenini verdi.”

Thompson, “George Armelagos’un etkisi her yerde.” diyor ve kariyerinin başlarında ona akıl hocalığı yapan birçok kıdemli kişiye de tavsiyelerde bulunduğunu açıklıyor.

National Geographic Explorer hibeleri tarafından finanse edilen Sirak, şimdi Nil Vadisi’ndeki diğer coğrafi konumlardan antik DNA örneklerini toplamak ve analiz etmek için Sudanlı meslektaşlarıyla birlikte çalışıyor, geçmişin daha da derinine iniyor.

Sirak, “Bölge için onlarca yıllık antropolojik ve arkeolojik araştırmaların üzerine eklemek adına antik DNA’yı kullanabilmek benim için gerçekten özel. George’un gurur duyacağını ve heyecanlanacağını biliyorum. Artık bu harika araştırmacılar soyunun bir parçasıyım ve başladıkları işe devam etme arzusu benim için büyük bir arzu.” diyor.


Yale University. 17 Aralık 2021.

Makale: Sirak, K.A., Fernandes, D.M., Lipson, M. et al. (2021).

 

Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >

Yazıya Yorum Ekleyin

* Takma ad kullanabilirsiniz

* Yorumunuzda görülmeyecektir

 Evet   Hayır* Her defasında yeniden girmemeniz için