Blog
Antik Roma’da Çiftlikteki Kadınlar Şarap, Yağ ve Kâr Sağlıyordu
Romalı yazar Lucius Junius Moderatus Columella’nın MS 1. yüzyılda yazdığı bir tarım el kitabı, kadın yöneticinin rollerine açılan bir pencere sunuyor.
www.arkeofili.com
Antik Roma çiftliklerinde kadınlar şarap, zeytinyağı ve kâr üretiminden sorumluydu ama tarihçiler bunu yanlış yorumladı.
Antik Yunan felsefesinden bir alıntı, birçok kişinin antik Roma tarımında kadınların oynadığı rolleri yanlış anlamasına yol açtı. C: Mahmoud Amer/Pexels
Çiftlik yöneten kadınlar, antik Roma metinlerinde göz önünde ama saklı duruyor; beş yüzyıl boyunca yasalarda, edebiyatta ve mezar yazıtlarında anılıyorlar. Modern tarihçiler ise genellikle onların, ev işlerinden ve hane yemeklerinden sorumlu, çiftliğin üretken işlerinden ayrı tutulmuş kâhyalar olduğunu varsaydı. Şimdi ise Journal of Roman Archaeology’de yayımlanan yeni bir makale, bu varsayıma meydan okuyor.
Aslında kanıtlar, çiftlik yöneten birçok Romalı kadının, şarap üretimini ve tarım ile kâr için hayati başka süreçleri denetlediğini gösteriyor.
Yanlış bir iz
Romalı yazar Lucius Junius Moderatus Columella’nın MS 1. yüzyılda yazdığı bir tarım el kitabı, kadın yöneticinin rollerine açılan bir pencere sunuyor.
Kendisi de üst sınıftan bir toprak sahibi olan Columella, büyük olasılıkla köleleştirilmiş olan çiftlik yöneticilerinin sorumluluklarını sıralıyor. Erkek yöneticiye vilicus, kadın yöneticiye ise vilica deniyordu. Bu terimler, onların “villa”daki rollerinden türemişti.
Ama bu metni okuyan birçok tarihçi, yanlış bir iz yüzünden yoldan saptı: Columella, vilica bölümüne, dört yüzyıldan uzun süre önce Atina’da yazan Yunan filozof Ksenophon’dan uzun bir alıntıyla başlıyor.
Bir kadın sunak başında çelenkler tutarken tasvir edilmiş. Yanında şarap sunuları için bir sürahi ve bir erkek figürü bulunuyor. C: Carole Raddato/Musée d’Archéologie Nationale, Saint-Germain-en-Laye/Flickr, CC BY
Ksenophon’a göre kadınların “doğal” rolü, iç mekânda çalışmaktı. Bu yüzden onun tartışmasında, ideal üst sınıf evli kadın, köleleştirilmiş insanların ev işlerini denetlemek için kent evinin içinde kalırken betimlenir.
Bu antik yazar, çiftlik işçilerinden söz etmiyor. Nitekim Columella, bu fikirlerin kendisine değil, çok önceleri yazan Ksenophon’a ait olduğunu dört kez söylüyor.
Columella, bir Roma çiftliğindeki vilica için tümüyle farklı bir sorumluluklar dizisi sıralıyor. Bunlardan en önemlisi, son derece değerli mallar olan ve toprak sahiplerinin kârının belkemiğini oluşturan şarap ve zeytinyağı üretimi.
Columella, vilica’nın görevlerine dair betimlemesinde şunları da sayıyor: hasat sırasında üzümlerden su çıkarmak; tuz, pelinotu, rezene ya da kaynatılmış üzüm suyu gibi tatlandırıcılar ve koruyucular eklemek ve başarılı bir şekilde şaraba mayalanma sürecini gözetmek.
Columella’ya göre vilica, çiftlikteki diğer ürünlerin uzun ömürlü ve kârlı hale getirilmek üzere işlenmesini de yönetiyordu. Örneğin yenmeyen zeytinleri satmak için zeytinyağına dönüştürmek.
Arkeolojik kanıtlardan biliyoruz ki, büyük yapılarda devasa makineler kullanılarak yapılan şarap ya da yağ üretimi, yılda 50.000 ila 100.000 litreye, hatta daha fazlasına ulaşabiliyordu. Dolayısıyla vilica, malikânenin işleyişi için gerekli olan büyük ölçekli işi gözetmekten sorumluydu.
Sicilya’daki Villa Romana del Casale’de bulunan bir mozaik, Romalı çiftçi kadınları tasvir ediyor. C: Joe Lynch
Tanrılara seslenmek
Tanrılara doğru biçimde kurban sunmak, çiftliğin başarısı için hayati görülüyordu. Arkeoloji, Roma şarap üretim yapılarında adak sunmaya yarayan sunaklar ortaya çıkardı.
Roma dünyasında şarap üretimi, denetlenemeyen sıcaklıklar, bakteriler ya da oksijenlenme nedeniyle riskli bir süreçti. Şarap kolayca küflenebilir ya da sirkeye dönüşebilirdi.
Columella’nın anlatımının çarpıcı bir yanı, böyle bir felaketi savuşturmaya yönelik adakları da kadın çiftlik yöneticisine verdiği talimatların arasına dahil etmesi.
Daha fazla ipucu aramak
Diğer metinler, vilica’dan kısa bahsediyor ve sadece varlığı belirtiliyor. Ama yine de bazı ipuçlarını bir araya getirebiliriz.
Mirasa dair, MÖ 1. yüzyıl hukukçusu Trebatius’tan alıntı yapan hukuki yazılar, onu instrumentum fundi’ye dahil ediyor. Yani köleleştirilmiş personel de dahil olmak üzere, üretken iş, malikânenin ürününü toplamak ve korumak için gereken her şeye.
Columella’dan iki yüzyıl önce yaşamış bir başka aristokrat toprak sahibi ve yazar olan Yaşlı Cato, hem kadın hem erkek çiftlik yöneticisini, bir bağ ya da zeytin çiftliği için vazgeçilmez personel olarak sıralıyor.
Cato, kadın çiftlik yöneticisinin görevlerini ana hatlarıyla anlatmaya yalnızca küçük bir bölüm ayırıyor ama yakından bakıldığında bunların ağırlıklı olarak ev işleri olmadığı görülüyor. Cato, kümes hayvanları yetiştirmeyi ve mevsimlik çiftlik ürünlerini işlemeyi de dahil ediyor. Temizliğin denetimini de dahil etse de, bu, ahırlar ve şarap üretim yapıları gibi çalışma alanlarının bakımına işaret ediyor olabilir. Bu da malikâne yönetiminin ayrılmaz bir parçası ve Columella tarafından da vilica’nın görevleri arasında sayılıyor.
Cato ayrıca, çiftliğin başarısı için tanrılara kurban sunma sorumluluğunu da vilica’ya veriyor. Kadın, düzenli olarak “bolluk için” sunağa çelenkler sunmalı diye yazıyor.
Farklı mevsimlerdeki malikâne işlerini gösteren bir Roma mozaiği, tanrı Jupiter’e (Kelt formunda gökyüzü ve hava tanrısı olarak) bereketli ürünler için kurban sunma sahnesini betimliyor. Bir kadın, tıpkı Cato’nun belirttiği gibi, çelenklerden oluşan bir adak tutarken gösteriliyor. Yanında, şarap adakları için bir sürahi ve bir erkek figürü var.
Belki de bu mozaik, yıllık hasatların başarısı için ikisi de vazgeçilmez olan vilica ile vilicus’u gösteriyor. Kadın figürlerin bu tür betimleri ender olsa da, Roma’dan gelen parçalı bir duvar resmi, tıpkı Columella’nın anlattığı gibi, şarap üretimi işçilerini gözeten bir kadını gösteriyor.
Bir araya getirilen bu kanıtlar bütünü, Romalı kadınların, eski ekonomilerin baskın sektörü olan çiftlik üretiminde oynadığı rollere dair modası geçmiş anlayışları genişletmemiz gerektiğini gösteriyor.
Hiçbir vilica bize kendi işini kendi sözleriyle anlatan bir metin bırakmadı. Ama kanıtlara dikkatle bakılırsa önemli roller üstlendikleri görülebilir.
The Conversation.Tamara Lewit. 14 Temmuz 2026.
Makale: Lewit, T. (2026).
Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >