Blog
Genç Şempanzeler Yetişkinlerin Alet Tasarımlarını Geliştiriyor
Bu teknik bilgi, çocukların bizimki de dahil tüm kültürlerin evrimindeki rolünü daha iyi kavramanın anahtarı olabilir.
Erman Ertuğrul - www.arkeofili.com
Genç şempanzeler şaşırtıcı derecede yenilikçi gözüküyor: Aletler icat ediyor ve yetişkinlerin kullandığı aletleri geliştiriyorlar.
Genç şempanzeler yenilikçi yöntemler geliştiriyor. C: Pixabay
Bu teknik bilgi, çocukların bizimki de dahil tüm kültürlerin evrimindeki rolünü daha iyi kavramanın anahtarı olabilir.
Scientific Reports dergisinde yayımlanan makale, Uganda’nın güneybatısında, yoğun ormanlık bir bölge olan ve vahşi doğada büyük bir şempanze popülasyonunun yaşadığı Kibale National Park içindeki Ngogo araştırma sahasında, yavru ya da genç üç düzine şempanzenin alet yapma becerilerini inceliyor.
Antropoloji doçenti Badescu, “Bu makale, şempanzeleri karşılaştırma modeli olarak kullanarak insanlarda kültürün evrimiyle ilgili ve çıkarılacak ana mesaj şu: Çocuklar kültürel evrimde daha önce düşünüldüğünden daha önemli aktörler olabilir” diyor.
Badescu, “Gelişimlerinin bu aşamasında çocukların yaratıcı olmalarına ve keşfetmelerine izin verilir. Aletler ve nesnelerle deney yapabilirler ve bu da onları kullanmanın yeni ve yenilikçi yollarına yol açar. Bu, yetişkinlerin de benimseyebileceği beceri repertuvarına çeşitlilik katar; kültür de böyle evrilir” diyor.
Badescu, şempanzeleri incelediği süre boyunca zamanının büyük kısmını geçirdiği Uganda’da, örneğin, yavruların suyu emmek ve içmek için yosunu sünger gibi bir alet olarak zekice kullandıklarını gözlemledi.
Badescu, “Teknolojinin yenilikçileri olarak çocukları pek düşünmeyiz; ama gerçekten de önemli olabilirler. Kültürün nasıl oluştuğuyla ilgilenen herkes için, hangi akademik disiplinden olurlarsa olsunlar bu gözlemler ve sonuçlar oldukça ilgi çekici olmalı” diyor.
Yeniliğin kökenleri inceleniyor
Diğer bilim insanlarıyla birlikte yürüttüğü çalışmasında Badescu, yeniliğin kültürel evrimi sürüklediğini; fakat yeniliğin gelişimsel kökenleri ya da olgunlaşmamış bireylerin yeni davranışlar üretmedeki rolü hakkında çok az şey bilindiğini vurguluyor.
Badescu, 2013–2014 ile 2018 yıllarında, toplam 15 ay boyunca Ngogo saha alanında 36 yavru ve genç şempanzenin (Pan troglodytes schweinfurthii) nesneleri 67 farklı biçimde kullanımını inceledi. Bulduğu üzere, bu kullanımların neredeyse yarısı alışılmadıktı ve yetişkin normlarından sapıyordu.
Bunların içinde neredeyse tamamı (yüzde 94’ü) yetişkinlerin biçimlerinin yeni kullanımları ya da yetişkin formlarının değiştirilmiş halleri veya yeni bağlamlarda kullanımlardı. Buna üç yenilik de dahildi: oyuncak bebekmiş gibi taşınan bir kütükle oynama, bir tutam yosunla suyu süngerden emer gibi emme ve sırtta taşınmak istemediğini göstermek için yaprakları koparma.
Bazıları, peteklerden balı yoklayarak çıkarmak ve yemek için çubuk aletler kullandı; ayrıca termit “avlayıp” yemek için de alet kullandılar. Sosyal bağlamlarda da alet kullandılar. Örneğin tıpkı yetişkinlerin yaptığı gibi, ama kendilerine özgü bir şekilde birbirlerini “yaprakla tımarlama” davranışı sergilediler.
“Keşif indeksi”
Bireysel farklılıkları değerlendirmek için Badescu ve ekibi; nesne kullanımının sıklığını, çeşitliliğini ve alışılmadıklık derecesini birleştiren bir “keşif indeksi” geliştirdi. Dokuz şempanze çocuğunun puanları belirgin biçimde daha yüksekti.
Dişiler ile birden fazla çocuğu olan annelerin yavruları daha yüksek puan aldı. Bu da cinsiyetin ve deneyimli anneler ile kardeşlerden gelen sosyal desteğin olumlu etkilerine işaret ediyor.
Yazarlar çalışmada, “Bu bulgular, olgunlaşmamış bireylerin türün tipik davranışının sınırlarında yenilik ürettiğini, fakat yenilik yapma eğilimlerinin bireyler arasında farklılık gösterdiğini” sonucuna varıyor.
“Nesnelerle oynamaya izin veren hoşgörülü bir sosyal çevre, yeniliğin gelişimsel yolları için kilit önemde olabilir; sosyal öğrenmenin ve seçilimin etkide bulunabileceği davranışsal çeşitlilik için üretken bir bağlam sağlar.”
“Eğer korunur ve aktarılırsa, olgunlaşmamış bireylerin nadir yenilikleri bile kültürel karmaşıklığın birikimine katkıda bulunabilir.”
University of Montreal. 30 Ekim 2025.
Makale: Badescu, I., McKerracher, L.J., Sellen, D.W. et al. (2025).
Bu yazı hakkında yorum bulunamamıştır. İlk yorumu siz ekleyebilirsiniz >