Balık Yemek, İskeletleri Yüzlerce Yıl Daha Yaşlı Gösteriyor

www.arkeofili.com

Bol bol tatlı su balığı yiyen insanların kemikleri, karbon tarihlendirmesinde gerçeğinden yüzlerce yıl daha yaşlı gözükebiliyor.

Joachim Beuckelaer’in 1568 tarihli “Balık Pazarı” adlı tablosu. C: Wikimedia

Danimarka’nın Svendborg kasabasında bir zamanlar bir Fransisken manastırı bulunuyordu. Danimarka’daki diğer manastırlarda olduğu gibi burada da manastır kilisesine olabildiğince yakın, tercihen kilisenin içine gömülmek son derece itibarlı sayılıyordu.

Orta Çağ Svendborg’unda böylesine itibarlı bir şekilde gömülen kişilerden biri daha sonra kazılarla gün ışığına çıkarıldı ve bugün “III9B iskeleti” olarak biliniyor. Bu iskelet, yaşının belirlenmesiyle ilgili ciddi bir tutarsızlık nedeniyle yeniden bilim dünyasının dikkatini çekiyor.

III9B, radyokarbon yöntemiyle tarihlendirildi. Bu yöntem dünya çapında kullanılıyor ve yaklaşık 75 yıldır karbon içeren malzemeleri tarihlendirmek için güvenilir bir bilimsel yöntem olarak kabul ediliyor.

27 kişinin kalıntıları yeniden incelendi

Ancak araştırmacılar, radyokarbon tarihlerini önemli ölçüde saptırabilen bir etkene dikkat çekiyor.

Güney Danimarka Üniversitesi Kültürel Miras ve Arkeometri Araştırma Ekibi’nden emekli profesör Kaare Lund Rasmussen’e göre bir kişi yaşamı boyunca çok miktarda tatlı su balığı yediyse, kemikleri gerçekte olduğundan daha yaşlı görünebiliyor.

Kültürel miras buluntularının kimyasal analizinde uzmanlaşan Rasmussen, bu farkın birkaç yüz yılı bulabildiğini ve önemli ölçüde değişkenlik gösterebildiğini belirtiyor.

Rasmussen, Hollanda’nın Groningen kentindeki İzotop Araştırma Merkezi’nden Johannes van der Plicht ve Güney Danimarka Üniversitesi Adli Tıp Bölümü’nden Jesper Lie Boldsen ile birlikte, Danimarka’daki yaklaşık 140 Orta Çağ manastırının bazılarında, manastır mezarlıklarına ya da doğrudan kiliselerin içine gömülmüş 27 kişinin tarihlendirmesini yeniden inceledi. Bu da söz konusu kişilerin manastırlar ve kiliseleri inşa edildikten sonra gömülmüş olması gerektiği anlamına geliyor.

Svendborg’daki III9B iskeleti

Bu kişilerden biri de Svendborg’daki III9B. Daha önceki radyokarbon tarihlendirmesi, bu kişinin MS 1.100 ile 1.155 arasında bir tarihte öldüğünü gösteriyordu. Ancak Svendborg’daki Fransisken manastırı, bundan neredeyse bir yüzyıl sonra, 1236’da kuruldu. İki tarihin birden doğru olamayacağı açık.

Rasmussen, yeniden inceledikleri 27 iskeletten beşinin daha yanlış tarihlendirildiğini kesin olarak söyleyebildiklerini belirtiyor. Araştırmacıya göre sonuçlar, bunun yalnızca Danimarka’da değil, muhtemelen Avrupa’nın geri kalanında da büyük bir sorun olduğunu açıkça ortaya koyuyor.

Yanlış tarihlendirilen altı iskeletten biri, Danimarka’nın bir başka kasabası olan Viborg’daki Meryem Ana Manastırı’ndan. Daha önceki radyokarbon tarihlendirmesine göre bu iskeletin tahmini tarih aralığının en geç ucu bile MS 976’ydı. Yani manastırın inşasından 200 yıldan fazla önce. Yine Danimarka’daki Øm Sistersiyen Manastırı’nda da aynı sorun üç mezarda görülüyor.

Peki neler oluyor?

Rasmussen ve meslektaşları soruna dikkat çekmek için npj Heritage Science dergisinde bir “uyarı” yayımladı. Araştırmacılar, balıkla beslenen insanların ve hayvanların radyokarbon tarihlendirmesiyle çalışan arkeologların ve diğer uzmanların bu uyarıyı dikkate almasını umuyor.

Yanıltıcı tarihlerin açıklaması, bu insanların yaşarken yedikleri bir besinde yatıyor: tatlı su balığı.

Göllerden ve nehirlerden çıkan balıklar, karadaki kaynaklardan gelen besinlere göre daha az karbon-14 içerebiliyor. Bunun nedeni, göl ve nehir kıyılarındaki tortullardan eski karbonun salınabilmesi. İnsanlar bu karbonu besinleriyle aldığında, bir kısmı kemiklerine karışıyor. Bu nedenle yüzyıllar sonra radyokarbon tarihlendirmesi bu kemikleri gerçekte olduğundan daha yaşlı gösterebiliyor.

Rasmussen, uç durumlarda örneğin Ren Nehri’nden bir balığın, tam olarak aynı dönemde yaşamış karasal bir organizmadan 1.300 yıla kadar daha yaşlı görünebildiğini açıklıyor. Ancak araştırmacıya göre bu, tatlı su balığı yemiş bir kişinin tarihinden doğrudan 1.300 yıl çıkarılabileceği anlamına gelmiyor. Hatta durum bunun tam tersi. Rasmussen, tatlı suyun asıl sorununun etkinin son derece değişken olması olduğunu ve bu etkinin sıfır ile 1.000 yıl arasında değişebildiğini vurguluyor.

Tuzlu suyun da benzer bir etkisi var ama düzeltmesi daha kolay

Bu nedenle Rasmussen ve meslektaşları, diğer araştırmacıları “tatlı su tuzağının” farkında olmaya ve radyokarbon tarihlendirmesi yaparken gerekli düzeltmeleri uygulamaya çağırıyor.

Tuzlu su balıkları da insan kemiklerini gerçekte olduğundan daha yaşlı gösterebiliyor. Burada da etki, dünya okyanuslarının farklı bölgeleri arasında coğrafi olarak değişiyor. Ancak bu, tatlı su etkisine göre çok daha öngörülebilir.

Araştırmacılara göre örneğin Kuzey Denizi’nde bu etkinin yaklaşık 400 yıl olduğu iyi biliniyor. Dolayısıyla karbonunun tamamını deniz besin zincirinden alan bir organizmanın tarihi, bilinen bir rezervuar etkisi kullanılarak düzeltilebiliyor.

University of Southern Denmark. 10 Kasım 2026.

Makale: Kaare Lund Rasmussen et al. (2026). npj Heritage Science.