Bu 6.800 Yıllık Yerleşim Sanılandan Daha Büyük ve Eşitlikçiydi

www.arkeofili.com

Sırbistan’daki Opovo adlı geç Neolitik yerleşim, sanılandan çok daha büyüktü ve önemli ölçüde eşitlikçi bir toplum yapısına sahipti.

2024 yazında, Neolitik Opovo yerleşimini çevreleyen bir hendekte yürütülen kazı çalışmaları. C: Fynn Wilkes

Güneydoğu Avrupa ve Balkanlar, Avrupa Neolitiği’ni anlamak için kilit bir bölge. Bugünkü pek çok yaşam biçimi ve ekonomik sistem, Avrupa’da ilk kez burada ortaya çıktı ve daha sonra kıtaya yayıldı. Bugünkü Sırbistan’daki Vinça alanının adını taşıyan bir arkeolojik kültür, bölgede Neolitik dönemin geç bir evresini işaret ediyor.

6.500 yıldan uzun süre önce buradaki insanlar, ilk kez uzun süreler boyunca büyük yerleşimlerde yaşadı. Kapsamlı ticaret ağları sürdürdüler. Çanak çömlek ve taş işçiliği, kapsamlı bir malzeme bilgisini ve geniş bir bezeme üslupları yelpazesini gözler önüne seriyor.

Araştırmacılar, Archaeologica Austria dergisinde yayımlanan bir makalede, Opovo Ugar-Bajbuk’taki Vinça alanına ilişkin en yeni verileri yayımladı. Çalışmanın başyazarı Dr. Fynn Wilkes, “Bu verilerle, yerleşimin toplumsal yapısına ve bölgeye entegrasyonuna dair önceki varsayımları yeniden değerlendirebiliyor, böylece geç Neolitik döneme ilişkin genel resmimizi netleştirebiliyoruz” diyor.

Yerleşimin bazı bölümleri, 1980’lerde arkeologlar tarafından incelenmişti. Wilkes, “Opovo, güney Banat’ta bilinen en büyük geç Neolitik yerleşim alanlarından biri. Bu nedenle, o dönemdeki bölge üstü ağları anlamak açısından da büyük ilgi çekiyor” diye açıklıyor.

Araştırmacılar, 40 yıl önce yapılan kazılara dayanarak, yerleşim alanını yaklaşık 5 hektar ve nüfusu yaklaşık 200 kişi olarak tahmin etmişti. Opovo; ya küçük bir tarım köyü ya da geç Neolitik dönemin bölgesel ticaret ağları içinde orta düzeyde etkin bir merkez gibi görünüyordu.

Şimdi ise bir ekip, 2022’den 2024’e dek Opovo’da yeni incelemeler yürüttü. Araştırmacılar, yüzey buluntularını sistemli biçimde topladı ve geniş bir alanda, kazı yapmadan yer altı yapılarını belirlemek için jeofizik yöntemler kullandı. Bu çalışmanın üzerine ekip, seçilen noktalarda jeoarkeolojik karot örnekleri aldı. Ancak en sonunda, bir çevre hendeğinde hedefe yönelik bir kazı gerçekleştirdiler.

2022 baharında Opovo’da gerçekleştirilen jeomanyetik araştırmalar. C: Melissa Villumsen

Wilkes, “Yeni veriler sayesinde, artık yerleşim alanını 9 hektardan fazla olarak tahmin ediyoruz. 220’ye varan ev yapısı belirledik ve zirve nüfusunun 700’den fazla olduğunu tahmin ediyoruz” diye bildiriyor.

Güncellenen radyokarbon analizleri, yerleşimin ana evresini artık yaklaşık MÖ 4.850 ila 4.725’e tarihliyor. Bu, 1980’lerin verilerinin düşündürdüğünden biraz daha uzun bir kesintisiz yerleşim dönemine işaret ediyor. Yeni veriler ayrıca ekibin, iki yerleşim evresini ve yerleşim alanının varlığı boyunca genişlediğini belirlemesine de olanak tanıdı.

Geniş çaplı jeofizik araştırmaları, yerleşimin toplumsal yapısına dair de yeni bilgiler sunuyor. Çalışmanın ortak yazarı Profesör Martin Furholt, “Farklı ev boyutlarının analizi, maddi servette görece düşük bir eşitsizlik düzeyine işaret ediyor. Büyük olasılıkla ekonomik farklar vardı fakat bunlar önemli bir toplumsal tabakalaşmaya yol açmamış” diyor.

Beş taneye kadar ulaşan çevre hendeğinin varlığı, büyük ölçekli iş gücü gerektiren faaliyetleri koordine edebilen, iyi organize olmuş bir topluluğa işaret ediyor. Zorlamaya dair herhangi bir kanıt bulunmaması, bunların hiyerarşik bir yapıdan ziyade iş birliğine dayalı girişimler olduğunu gösteriyor.

Wilkes, “Opovo alanına ilişkin bu yeni veriler ve yorumlarla, gelecekteki çalışmalar ve saha araştırmaları; toplumsal yapının, yerleşim gelişiminin ve Opovo’nun bölgedeki rolünün daha derinlemesine anlaşılmasına katkıda bulunabilir. Diğer alanlarla birlikte değerlendirildiğinde bu, Neolitik dönemi anlamamız açısından kritik olan bir bölgeye dair resmimizi netleştirecek” diyor.

“Opovo’daki geç Neolitik yerleşime ilişkin yeni bilgilerin ötesinde bu çalışma, daha genel olarak; hassas, en az düzeyde müdahalesiz araştırma yöntemlerinin, eski kazı bulgularını yeniden değerlendirmek ve böylece önemli ölçüde genişlemiş bilgiler elde etmek için nasıl kullanılabileceğini gösteriyor.”

Makale: Wilkes, F., Birclin, M., Furholt, M., Pešterac, T. S., Medović, I., Medović, A., … & Tringham, R. (2026). Archaeologia Austriaca, 110.