Göçler, Roma Hispaniası’nın Genetik Mirasını Değiştirememiş

Zeynep Şoray - www.arkeofili.com

Antik genomlara göre, Roma işgali İber Yarımadası’nda büyük bir nüfus değişimi yaratsa da, Cermen göçlerinin çok daha sınırlı bir etkisi oldu.

Los Blanes’teki Süev prenseslerine ait mezarlarda bulunan altın iğneler ve diğer mezar eşyaları. C: Museo Arqueológico de Mérida / Javier Heras

Uluslararası bir çalışma, 31 arkeolojik alandan elde edilen 243 antik genomu kullanarak İber Yarımadası’nın MS 1. ile 8. yüzyıllar arasındaki genetik tarihini yeniden kurguladı.

İber Yarımadası, Roma’nın ilk büyük fetihlerinden biriydi. Atlas Okyanusu ile Akdeniz arasındaki konumu ve zengin doğal kaynakları, Hispania’yı imparatorluk için kilit bir toprak hâline getiriyordu. Yüzyıllar sonra Roma gücünün zayıflaması, MS 409’da Alanların, Vandalların ve Süevlerin bölgeye gelişini kolaylaştırdı.

Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşünün ardından bu ve diğer Cermen grupları, 507’de yarımadada kurulan Vizigot Krallığı da dahil olmak üzere Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde yeni krallıklar kurdu. Bazıları kısa ömürlü olsa da bu yeni devletler Orta Çağ siyasi kimliklerinin ve uzun vadede Avrupa’nın gelecekteki devletlerinin haritasının şekillenmesine katkıda bulundu.

Ancak bu göçlerin derin siyasi ve kültürel etkisine benzer ölçekte bir nüfus dönüşümünün eşlik edip etmediği hâlâ yanıtlanmamış bir soruydu.

Yeni çalışma, genetik ve arkeolojik kanıtları bir araya getirerek İber Yarımadası’nın Roma tarafından fethinin büyük ölçekli bir nüfus değişimine yol açtığı sonucuna vardı. Buna karşılık Geç Antik Çağ’daki Süev, Vandal, Alan ve Vizigot göçlerinin Hispania’nın genetik yapısı üzerindeki etkisi daha sınırlı kalmıştı.

Genetik analiz, Castelló ve Mérida’daki arkeolojik alanlarda gömülmüş iki kardeşi ortaya çıkardı. Roma yol ağı üzerinden seyahat edildiğinde bu iki alan arasında yaklaşık 725 km mesafe bulunuyordu. Görselde ayrıca her iki alanda bulunan Cermen tarzındaki altın iğneler de gösteriliyor. C: Carrión vd. 2026.

Roma, İberya’yı Akdeniz Genetik Mozaiğine Dönüştürdü

Bu döneme ait ilk sistematik ve büyük ölçekli arkeogenomik analiz olan çalışma, Roma egemenliği yerleştikçe İber nüfusunun köklü biçimde değiştiğini gösteriyor. Demir Çağı’nın görece genetik homojenliğinin aksine, MS 1. ile 4. yüzyıllar arasında yaşamış bireyler çok daha çeşitli bir kökene sahip.

Roma egemenliği, Doğu Akdeniz ve Kuzey Afrika kökenli insanların bölgeye gelişini teşvik ederek Akdeniz genelindeki insan ağlarıyla bağlantılı çok çeşitli bir toplum yarattı.

Çalışmanın kıdemli yazarlarından Carles Lalueza-Fox, Romalılaşmanın yalnızca siyasi, dilsel ve kültürel bir dönüşüm olmadığını açıklıyor. Lalueza-Fox’a göre veriler, bunun aynı zamanda yerel toplulukları Akdeniz’in farklı bölgelerinden kaynaklanan insan hareketleriyle birbirine bağlayan büyük bir nüfus dönüşümü olduğunu gösteriyor.

Araştırmada analiz edilen Mérida’daki Süev prenseslerinden biri, söz konusu mücevherlerle birlikte gösteriliyor. C: Javier Heras.

Yeni Cermen Elitleri İz Bıraktı, Ancak Yerel Halkın Genetiğini Köklü Biçimde Değiştirmedi

Çalışma, 5. yüzyıldan itibaren, özellikle yeni siyasi gruplarla ilişkili arkeolojik bağlamlarda, Orta ve Kuzey Avrupa kökenli bireyler tespit etti. Ancak toplulukların çoğu Hispano-Roma nüfusun çeşitli genetik profilini korudu.

Çalışmanın başyazarı Pablo Carrión, kendilerini en çok şaşırtan şeyin iki süreç arasındaki karşıtlık olduğunu söylüyor. Carrión’a göre Roma, Akdeniz genelindeki nüfus hareketleri sayesinde olağanüstü çeşitli bir toplum yarattı. Sonraki göçler ise yeni kökenler getirdi, ancak nüfus üzerindeki etkileri çok daha küçüktü.

Bu grupların genetik katkısı bölgeye ve toplumsal bağlama göre yüzde 12 ile yüzde 22 arasında değişiyor. Yerel topluluklarla karışma kademeli olarak gerçekleşti ve Roma sonrası göçlerin daha büyük bir nüfus etkisi yarattığı Britanya ya da Balkanlar’ın aksine genetik peyzajı köklü biçimde değiştirmedi.

Çalışmanın kıdemli yazarlarından David Reich, İber Yarımadası’nın genetik tarihinin Roma sonrası Avrupa’nın diğer bölgelerinden farklı olduğunu söylüyor. Reich’a göre burada göç ve yeni kökenler görülüyor, ancak nüfusun yer değiştirmesi ya da büyük ölçekli bir nüfus etkisi görülmüyor.

İki Ailenin Hikayesi, Göçleri, İttifakları ve İktidar Mücadelelerini Ortaya Koyuyor

Ancak bu büyük nüfus hareketlerinin ardında, genomik analizin yeniden kurgulanmasına yardımcı olabileceği bireysel ve ailevi hikâyeler de bulunuyor. Ekip, bugünkü Mérida’da, yani antik Augusta Emerita’da ve Via Augusta yolunun kenarında yer alan Castellón’daki Roma yerleşkesi Ildum’da, birbirinden yaklaşık 725 kilometre uzakta gömülmüş iki kardeş tespit etti. Her ikisi de tamamen Orta Avrupa kökenliydi ve muhtemelen birinci kuşak göçmenlerdi.

Akrabalıkları ve zengin mezar armağanlarıyla dolu mezarlarının arkeolojik bağlamı, Süev göçünün izlemiş olabileceği bir güzergâha işaret ediyor. Çalışmanın ortak yazarı Iñigo Olalde, yalnızca genetik sıklıklardaki değişimleri gözlemlemediklerini, hâlâ Roma İmparatorluğu’nun altyapısıyla birbirine bağlı olan bir yarımadada hareket eden aileleri tespit ettiklerini açıklıyor.

“Süev prensesleri” olarak adlandırılan başka kalıntılar ise bu sürecin bir başka yönünü ortaya koyuyor. Zengin mezar armağanları bu kadınların imparatorluk sınırlarının ötesinden gelen elit bir grubun üyeleri olarak görülmesine yol açmış olsa da bunlardan biri yerel kökenliydi.

Bu bulgu, Süev elitleri ile Hispano-Roma aileler arasında evlilik ittifakları kurulduğuna işaret ediyor. Bu kadınlardan birkaçının aynı dönemde ölmesi, seçimle başa gelinen bir monarşideki bir taht kavgasıyla bağlantılı olabilir.

Süev prenseslerinin olası görünümlerini yeniden canlandırmayı amaçlayan çizim. C: Joaquín Suárez.

Carrión’a göre bu kadınlar, genetiğin geçmişteki elitlere dair yorumlarımızı nasıl değiştirebileceğini gösteriyor. İster Vizigot ister Süev olsun, göçmen gruplarla ilişkilendirilen bir kimlik mutlaka yabancı bir kökene işaret etmiyordu, çünkü bu kimlik ailevi, siyasi ve kültürel ittifaklar yoluyla da edinilebiliyordu.

Genetik Tarih Henüz Tam Olarak Aydınlatılmış Değil

Geç Antik Çağ’daki İber toplulukları, günümüz topluluklarından genetik olarak daha çeşitliydi. Bu da gen havuzunun Orta Çağ’da ve Orta Çağ sonrasında Vizigot egemenliği, İslami fetihler, iç nüfus hareketleri ve Hıristiyan krallıklarının genişlemesiyle bir kez daha değiştiğini gösteriyor.

Lalueza-Fox, yarımadanın eski sakinlerini bugünkü nüfusuyla ilişkilendirmek için Orta Çağ ve Orta Çağ sonrasına ait genomlar üzerinde gelecekte yapılacak çalışmaların büyük önem taşıdığını ve bunun tarihsel, kültürel, hatta siyasi alanlarda da sonuçları olacağını belirtiyor. Ekip ayrıca özellikle İber Yarımadası’nın kuzeyinde ve Kuzey Afrika’da örneklemin genişletilmesi gerektiğini vurguluyor.

Makale, büyük siyasi değişimlerin mutlaka bunlara eşdeğer nüfus sonuçları doğurmadığını gösteriyor. Roma İber toplumunun yapısını köklü biçimde dönüştürürken, Geç Antik Çağ seçkinleri nüfusun yerini almadan kalıcı bir siyasi ve kültürel etki bıraktı.

Max Planck Society. 21 Ekim 2026.

Makale: Carrión, P., Olalde, I., McCormick, M., Harper, K., Garcia-Collado, M. I., Villalba-Mouco, V., … & Reich, D. (2026).