İnsan Beyninin Evrimini Şekerler mi Besledi?

Zeynep Şoray - www.arkeofili.com

Meyve ve bal gibi doğal şekerler, insan beyninin evrimini beslemiş olabilir. Bu, ete odaklanan köklü görüşe farklı bir bakış sunuyor.

Şempanzeler de dahil olmak üzere erken insan atalarının ve yakın akrabalarının beslenme alışkanlıklarının yeni bir analizi, meyve ve diğer kaynaklardan elde edilen şekerlerin beyin evrimindeki potansiyel olarak önemli rolünü ortaya koyuyor. C: Wikimedia Commons

Yeni bir araştırmaya göre meyve, bal ve doğal olarak tatlı diğer besinler, insan beyninin evrimini beslemeye yardımcı olmuş olabilir.

Çalışma, insanların ve atalarının 4 milyon yıl öncesinden yakın zamana kadar olan glikoz ihtiyacını modelledi ve doğal şekerlerin, pişirmenin ortaya çıkışı yumru ve tahıl gibi nişasta açısından zengin besinlerin sindirimini kolaylaştırmadan önce, büyüyen beyinleri desteklemek için gereken enerjiyi sağlamış olabileceğini buldu.

Çalışmanın baş yazarı, insan beslenmesi profesörü Jennie Brand-Miller, çiğ nişastanın glikoz salmadığını, dolayısıyla erken dönem insanların, tahıllar diyetin düzenli bir parçası haline gelmeden çok önce büyük olasılıkla doğal olarak tatlı besinlere güvendiğini belirtiyor.

Bulgular, et tüketiminin insan evriminin kilit bir itici gücü olduğu yönündeki köklü bilimsel görüşe farklı bir bakış açısı sunuyor. Ayrıca neden sık sık tatlı besinleri arzuladığımıza dair de fikir verebilir.

Brand-Miller, hayvansal besinler önemli olsa da, beynin glikoz ihtiyacının antropologlarca pek az ilgi gördüğünü belirtiyor.

4 milyon yıllık bir süre boyunca insan beyninin boyutu, erken homininlerdeki yaklaşık 300 gramdan modern insanlardaki yaklaşık 1.500 grama çıktı. Beyinler büyüdükçe, aralarında alyuvarlar, böbrekler ve üreme organlarının da bulunduğu diğer dokular tarafından gereksinilen glikoza olan talep de arttı.

Brand-Miller, insan beyninin vücut boyutumuza göre alışılmadık derecede büyük olduğunu ve önemli miktarda enerji gerektirdiğini belirtiyor. Ona göre glikoz, beynin başlıca enerji kaynağı ve insan evriminin büyük bölümünde meyve ile bal gibi besinlerde bulunan karbonhidratlardan gelmiş olmalı.

Büyüyen Beynin Beslenme İhtiyaçlarının Modellenmesi

Araştırmacılar, beslenmeyle alınan karbonhidratların, büyüyen bir beynin artan glikoz taleplerini karşılayıp karşılayamayacağını incelemek için yaklaşık 4 milyon yıllık insan evrimini kapsayan bir model geliştirdi. “Zorunlu glikoz talebi” olarak tanımladıkları, yani beyin, alyuvarlar, böbrekler ile fetüs, plasenta ve meme bezleri de dahil üreme dokuları tarafından gereksinilen glikozu hesapladılar ve bunu, atalarımızın evrimin farklı aşamalarında erişebileceği olası besin kaynaklarıyla karşılaştırdılar.

Model, altı evrimsel aşamayı içeriyordu ve hayvansal ile bitkisel besinlerin değişen oranlarının karbonhidrat erişilebilirliğini nasıl etkilediğini değerlendirdi.

Araştırmacılar; besin bileşimi, metabolizma, fizyoloji, fosil izotop çalışmaları, diş morfolojisi, arkeoloji, primat beslenmesi ve genetikten gelen kanıtları birleştirerek, beyin boyutu büyürken insanların glikoz ihtiyaçlarını nasıl karşıladığını tahmin etti.

Bu modelleme, en erken homininlerin (beyni bir şempanzeyle aynı boyutta olan “Lucy”, Homo habilis ve Homo erectus gibi) büyük olasılıkla karbonhidrat açısından zengin besinlere, özellikle de meyveye yüksek oranda bağımlı olduğunu düşündürüyor. Daha sonra, ateşin ve pişirmenin kullanımı yaygınlaştıkça, yabani yer elması, nilüfer rizomu ve Afrika patatesi gibi yer altı besin kaynaklarından gelen nişastalar da glikoz alımına katkıda bulundu.

Brand-Miller’a göre arkeolojik kanıtlar, tahılların insan diyetine çok daha sonra girdiğini gösteriyor.

Brand-Miller, insanların karbonhidratları çoğu zaman ekmek ve tahıl olarak düşündüğünü, ancak insan evriminin büyük bölümünde karbonhidratların meyvelerden, baldan ve yer altı bitki besinlerinden geldiğini belirtiyor. Tohum öğütmeye dair en erken kanıt, un yapmak için öğütme taşlarının ilk izlerini gördüğümüz 65.000 yıl öncesine ait.

Üreme Döneminde Glikozun Önemi

Çalışma, gebelik ve emzirme sırasındaki beslenme taleplerini de öne çıkarıyor. Araştırmacılar, üreme çağındaki kadınların; fetüs, plasenta ve süt üretiminin ihtiyaçları nedeniyle diğer yetişkinlerden hatırı sayılır ölçüde daha fazla glikoza gereksinim duyduğunu tahmin ediyor.

Çalışmanın ortak yazarı, beslenme ekolojisi profesörü David Raubenheimer, insan evrimini destekleyen besinleri düşünürken yalnızca beyin büyümesini değil, gebeliğin ve çocuk yetiştirmenin beslenme gereksinimlerini de göz önünde bulundurmamız gerektiğini belirtiyor. Ona göre fetüs ve plasenta glikoz üzerinde ek talep oluşturarak karbonhidrat açısından zengin besinlere olan ihtiyacı artırıyor; bu da gebe kadınların neden sık sık meyveye can attığını anlamamıza yardımcı oluyor.

Bulgular, tatlı besinlerin çocuklara neden çekici geldiğini de açıklamaya yardımcı olabilir.

Brand-Miller, tatlıya olan arzumuzun içgüdüsel olduğunu belirtiyor. Ona göre çocuklar, karbonhidrat biçiminde yetişkinlerden daha fazla enerjiye ihtiyaç duyar, çünkü gelişim sırasında beyinleri bazal metabolizma hızlarının üçte ikisi kadarını talep ediyor.

Doğal Şekerleri Beslenmemize Dahil Etmek

Brand-Miller, araştırmanın, tatlıya yönelik köklü tercihimize dair fikir verdiğini belirtiyor. Evrimin büyük bölümünde meyve ve bal, vücudun glikoz ihtiyacını karşılamaya yardımcı olan değerli enerji kaynaklarıydı. Doğadaki şekerler, tipik olarak lif, vitamin, mineral ve başka yararlı bileşikler de içeren besinlerin içinde paketlenmiş halde bulunuyor.

Bulgular, Sydney Üniversitesi’nin balın doğanın ilk antibiyotiği olduğunu gösteren önceki araştırmasının üzerine ekleniyor.

Brand-Miller, balın, çoğu zaman inanmaya yönlendirildiğimiz gibi “boş kalori” olmadığını belirtiyor. Ona göre insan evriminin büyük bölümünde bal, enerji ve başka yararlı özellikler sağlayan, son derece değerli bir besin kaynağıydı. Brand-Miller, karbonhidratların rolünü et, yağ ve proteinle birlikte anlamanın, insanın evrimsel yolculuğuna dair daha eksiksiz bir tablo sunduğunu; çalışmalarının, şekerlerin ve nişastaların insan beyninin gelişimini ve bizi insan yapan pek çok özelliği biçimlendirmeye yardımcı olmuş olabileceğini düşündürdüğünü ekliyor.

Peki modern insanlar bu eski bulgulardan ne çıkarabilir? Brand-Miller’a göre kanıtlar, karbonhidrat açısından zengin besinlerin büyüyen beyinlerimizin enerji taleplerini beslemeye yardımcı olduğunu gösteriyor. Ona göre insanlar karbonhidratlardan korkmak yerine; bütün meyveler, baklagiller ve besleyici tahıllar gibi yüksek kaliteli kaynaklara odaklanmalı ve sağlıklı bir diyetin parçası olarak çeşitli karbonhidrat besinlerine öncelik vermeli.

University of Sydney. 6 Ağustos 2026.

Makale: Jennie Brand-Miller et al. (2026). Science 393, 574-581.