Sivrisinekler Neden Nektarı Bırakıp Kan Emmeye Başlıyor?
www.arkeofili.com
Dişi sivrisineklerin nektardan kana geçişi tek bir koku reseptörüne bağlandı. Bu, hastalık yayan sivrisineklerle mücadeleye kapı açabilir.
Dang humması ve sarı humma gibi hastalıkları yayan bir sivrisinek olan Aedes aegypti. C: Rickard Ignell
Kokular, sivrisineklerin yaşamındaki kilit olayların çoğunu yönetiyor ve koku alma duyuları üzerine kapsamlı araştırmalar var. Şimdi ise yeni bir çalışma, genç bir dişi sivrisineğin, tümüyle nektara odaklanmaktan yalnızca kan aramaya nasıl geçtiğini ortaya koyuyor. Kâfura tepki veren bir koku reseptörünün, bu geçişte kilit bir rol oynadığı bulundu.
İsveç Tarım Bilimleri Üniversitesi’nde kimyasal ekoloji profesörü olan Rickard Ignell; dang sivrisineği (Aedes aegypti) de dahil olmak üzere, ciddi hastalıklar yayan sivrisineklerin kokuyla yönlenen davranışlarını inceliyor. Ignell, dikkat çeken birçok çalışmasında, kan arayan dişi sivrisineklerin kurbanlarını bulmasına yardımcı olan kokuları belirledi.
Şimdi ise Ignell’in araştırma ekibi; Etiyopya ve ABD’deki meslektaşlarıyla birlikte, dişi sivrisineğin yaşamında hakkında çok daha az şey bildiğimiz bir evreyi, yani tümüyle nektara odaklanmaktan yalnızca kan aramaya geçişi araştırdı. Araştırma, Current Biology dergisinde yayımlandı.
Yeni yumurtadan çıkmış ve birkaç günlük dişi sivrisinekler için nektar arama davranışı son derece önemli. Hayatta kalmalarını, uçuş kapasitelerini ve yayılma yeteneklerini artırmak için enerji rezervleri oluşturmaları gerekiyor. Cinsel olgunlaşma sırasında, bir kan öğününü tüketme yeteneği geliştiriyorlar. Bu süreç çiftleşmenin ardından hızlanıyor ve insanlara çekilmeye doğru bir kaymayla bağlantılı.
Ignell, “Dişi sivrisinekler, özellikle antenlerinde olmak üzere çok sayıda koku reseptörüyle donatılmış. Reseptörler bir tür ‘kilit ve anahtar’ mekanizması gibi işliyor. Öyle ki tek bir reseptör yalnızca belirli kokularla ‘etkinleştirilebiliyor’. Bizim gösterdiğimiz şey, tek bir reseptörde meydana gelen bir değişimin, dişinin besin arama davranışını tümüyle ‘yeniden yapılandırdığı'” diyor.
Söz konusu koku reseptörünün (Or117); kâfura ve bu sivrisineklerin özellikle çekildiği çiçeklerin kokusunda bulunan benzer maddelere duyarlı olduğu bulundu. Kâfurun kendine özgü bir kokusu var ve örneğin Tiger Balm’da (bir merhem markası) bulunuyor.
Bu reseptörün, genç, çiftleşmemiş dişilerde nektar arama davranışı için vazgeçilmez olduğu ortaya çıktı. Dişiler yaşlandıkça ve çiftleşmenin ardından, çiçek kokularına çekilmeyi bırakıyor; kâfura duyarlılıkları da azalıyor.
Ignell, “Sivrisineklerin koku alma duyusu ve bu duyunun denetlediği davranışlar hakkında ne kadar çok şey anlarsak, bu hastalık taşıyan böceklerin davranışını yönlendirmenin yollarını bulma şansımız da o kadar artar” diye sonuca varıyor.
Swedish University of Agricultural Sciences. 22 Eylül 2026.
Makale: Nalikkaramal, S., Pelletier, J., Tallon, A. K., Wondwosen, B., Caballero-Vidal, G., Weiss, L., … & Ignell, R. (2026). Current Biology.