Vikingler Cenaze Teknelerine Ateşli Ok Atıyor muydu?

www.arkeofili.com

Vikinglerin cenaze teknelerini ateşli oklarla tutuşturduğu filmlerden tanıdık bir sahne. Ancak bunu destekleyen arkeolojik kanıt bulunmadı.

Günümüzde özellikle Kuzey Avrupa’daki çeşitli etkinliklerde replik Viking gemileri yakılıyor. C: Wikimedia Commons

Vikinglerin cenaze teknelerini tutuşturmak için ateşli oklar kullandığı fikri popüler kültürde sıkça karşımıza çıkıyor. Peki bu gerçekten yaşandı mı?

Filmlerde ve dizilerde popüler bir motif: Ölü bir Viking bir tekneye yerleştirilir ve tekne yavaşça denize doğru sürüklenir; karadan bir okçu, tekneye düşüp onu alevlere boğan ateşli bir ok atar.

Bu sahne, 1958 yapımı “The Vikings” (Vikingler) filminde, History Channel’ın “Vikings” dizisinde ve “Game of Thrones” gibi fantastik dizilerde görüldü. Peki Vikingler bunu gerçekten yaptı mı?

Arkeolojik kanıtlar

Uzmanlar, böyle bir uygulama yapılmış olsa bile bunun çok az arkeolojik kanıt bırakacağını belirtiyor. Chester Üniversitesi’nde arkeoloji profesörü olan Howard Williams, bu tür “uygulamaların pek az iz bırakacağını ve arkeolojik kaynaklarca doğrulanmadığını” söylüyor.

Victoria Üniversitesi’nde antropoloji profesörü olan Erin McGuire de bu sınırlamaya dikkat çekiyor. McGuire, “arkeolojik açıdan, bu çok yaygın motife dair hiçbir kanıtımız yok” diyor ve ateşli bir okun çıkardığı yangını sıradan bir yangından ayırmanın güç olacağını ekliyor. Ayrıca McGuire, “insan kalıntıları içeren gemi batıklarının dünya genelinde çok, çok nadir” olduğunu belirtiyor. McGuire, “Korunmaları için özel çevresel koşullar gerekiyor ve Viking Çağı’ndan bu türden hiçbir örnek bilmiyorum” diye ekliyor.

Ancak Vikingler usta denizcilerdi ve ölülerini sıklıkla yakıyordu. McGuire, Vikinglerin gemi yaktığına dair kanıt bulunduğunu da belirtiyor. McGuire, “cenaze uygulamaları sırasında, henüz karadayken yakılan ve yakıldıktan sonra gömülen gemilere ve gemi parçalarına dair arkeolojik örneklerimiz var” diyor. Bunlar arasında, Norveç’te bir tümülüste bulunan, varlıklı biri, olasılıkla bir kral için inşa edilmiş, yakılmış bir Viking gemisi olan 9. yüzyıla ait Myklebust gemisi de yer alıyor.

Tarihsel kanıtlar ve efsaneler

Ateşli ok ritüeline en yakın tarihsel kanıt, belki de, bugünkü Rusya’da yer alan Volga Nehri’ne giden ve orada Viking gruplarıyla vakit geçiren 10. yüzyıl Arap gezgini Ahmad ibn Fadlan’dan geliyor. İbn Fadlan’ın yazılı anlatısında bir Viking reisi bir tekneye yerleştirilir ve tekne ateşe verilir.

Ancak bu anlatı ile popüler kültürde betimlenen sahne arasında bazı önemli farklar var. Birincisi, ortada alevli bir ok yok; tekne, yas tutan biri olarak tanımlanan bir kişi tarafından tutuşturuluyor. Ayrıca tekne ve içindeki ölü reis, suyun üstünde değil, karada.

Norveç’ten, 1.100 yılı aşkın bir geçmişe sahip Gokstad Viking gemisi. C: Wikimedia Commons

Kesinlikle tarihsel olmasa da, büyük olasılıkla gerçek olaylardan esinlenmiş, denizde gömülmeye ilişkin bazı efsanevi ve mitolojik anlatılar var. Williams, “Orta Çağ edebiyatından, su üzerindeki cenazelere karışan teknelere/gemilere dair nadir göndermeler var” diyor.

“Beowulf” adlı epik şiirde, Danimarka kralı Scyld Scefing’in cenazesinde ölü kral, denize doğru sürüklenen bir gemiye yerleştirilir. Williams, İzlandalı Snorri Sturluson’un yazdığı 13. yüzyıla ait İskandinav kitabı “Heimskringla”da, “deniz-kralı Haki’nin, bedeni öldürülmüş maiyetininkilerle birlikte yansın diye, denize salınıp ateşe verildiğini” söylüyor; Sturluson’un bir başka öyküsünde ise “tanrı Baldr, kardeşi Thor tarafından denize salınır ve gemisi ateşe verilir.”

McGuire, Baldr’ın cenazesinin özellikle dikkat çekici olduğunu; bunun, J.R.R. Tolkien’e “Yüzüklerin Efendisi” kitaplarına benzer bir sahne koyması için ilham verdiğini belirtiyor.

Pratik sorunlar

Uzmanlar, bu tür bir ateşli ok uygulamasının mümkün bile olmayabileceğini belirtiyor.

Haithabu Viking Müzesi’nin arkeoloji bölümü başkanı Matthias Toplak, “Şahsen, kıyıdan atılan ateşli oklarla tutuşturulan bir gemiyle denizde yakma işlemini oldukça gerçek dışı buluyorum” diyor. Toplak, “Kendi deneylerim, bir şeyi ateşli oklarla tutuşturmanın hiç de kolay olmadığını gösteriyor” diye ekliyor.

Toplak, yakma işleminin etkili olması için ateşin, birkaç saat boyunca yüksek bir sıcaklıkta yanması gerektiğini belirtiyor. Toplak, “Denizde, gemi büyük olasılıkla beden yeterince yanmadan batardı” diyor. Toplak, “Bunun dışında, elbette, alevler içindeki ve sürüklenen bir geminin, akıntılar ya da rüzgârla başka gemilere veya liman tesislerine sürüklenme tehlikesi de var” diye ekliyor.

McGuire de bu fikrin pratik sorunları olduğunu belirtiyor. McGuire, “Yanan bir tekneyi suya salarsanız, oldukça büyük bir ateşle kıyıya geri sürüklenmesini nasıl önlersiniz?” diye soruyor.

Genel olarak akademisyenler, Vikinglerin denize salınan cenaze teknelerini yakmak için ateşli oklar kullandığından kuşku duyuyor. Toplak, “Böyle bir cenaze sahnesi fikri ne kadar romantik olursa olsun, ne yazık ki bunu son derece olası dışı buluyorum” diyor.

Bunun yerine Williams, 20. yüzyıl Hollywood filmlerinin bu fikrin yaratılmasında büyük rol oynadığından kuşkulanıyor. Williams, “Bu belirli klişenin kökenini, güçlü biçimde 1958 yapımı The Vikings filmine ve Einar’ın cenazesinin yer aldığı final sahnesine borçlu olduğundan kuşkulanıyorum” diyor.

Live Science. 20 Eylül 2026.