1.900 Yıllık Yazıt, Roma’nın Yıldırım Kültünü Kanıtladı
www.arkeofili.com
Hadrianus Villası’nda bulunan bir yazıt, Romalıların düşen yıldırımları tanrı Summanus’a bağlayıp kutsal sayarak gömdüğü ritüeli belgeledi.
Bulunduğu yerdeki FVLGVR SVBMANIVM yazıtı. C: Ministero della Cultura
Hadrianus Villası’nın sessiz bir köşesinde, “Amfitiyatro” adı verilen yapı ile alçak bir volkanik tüf taşı seki arasına sıkışmış, yaklaşık 40’a 35 santimetre boyutlarında mermer bir levha duruyor. Bu levha yaklaşık 1.900 yıldır yerinden kıpırdamadı.
Kazınmış büyük harflerle yazılmış iki satır, arkeologların neden heyecanlı olduğunu açıklıyor: FVLGVR SVBMANIVM, yani “Summanus’un yıldırımı.” Summanus, gece gökyüzü yarıldığında hesap vermeniz gereken Roma tanrısıydı.
İtalya Kültür Bakanlığı’nın izniyle ve Villa Adriana ile Villa d’Este Enstitüsü’yle ortaklık içinde kazı yapan Urbino Carlo Bo Üniversitesi Beşeri Bilimler Bölümü’nden (DISTUM) bir ekip, neredeyse hiçbir zaman sağlam kalmayan bir şeyi gün yüzüne çıkardı: hâlâ tam da kendisi için oyulduğu yapının içinde duran ve antik çağdan bu yana hiç dokunulmamış dini bir yazıt.
Gündüz yıldırımı için bir tanrı, gece için bir başkası
Levha, tüf bloklarından ve harçtan yapılmış küçük, kare biçimli bir yapının ön yüzüne yerleştirilmişti. Araştırmacılara göre bu yapı, tam da bir yıldırımın yere düştüğü yere inşa edilmiş. Bu inşa, bir bidental’in işareti olabilir: yani Romalıların, ilahi olanın dokunduğu bir noktayı çevirip korumak için kullandığı kutsal muhafaza.
Bir yıldırım düşmesinin neden bu tür bir anıtı hak ettiğini açıklamakta yarar var. Roma dininde tüm yıldırımlar aynı tanrıdan gelmezdi. Gündüz düşen yıldırımlar, gökyüzünün hükümdarı Iuppiter’e (Jüpiter) aitti. Gece düşen yıldırımlar ise, bugün büyük ölçüde unutulmuş bir tanrı olan, ancak antik kaynakların Roma’da Circus Maximus’un yakınında kendine ait bir tapınağı olduğunu söylediği Summanus’a aitti.
Bir yıldırım düştüğünde, onu hangi tanrı göndermiş olursa olsun, düştüğü yer sıradan olmaktan çıkardı. Religiosus, yani ayrılmış, ilahi korumaya alınmış bir yer hâline gelirdi. Gerekli tören yapılmadan orada yürümek, orayı sürmek ya da üzerine bir şey inşa etmek, tanrılara karşı bir suç sayılırdı.
Yazıtın bir başka görünümü. C: Ministero della Cultura
Ritüel: yıldırımın kendisini gömmek
Bu sorunun bir çözümü ve bir adı vardı: fulgur conditum, yani “gömülü yıldırım.” Rahipler, yıldırımın kavurduğu ya da çarptığı her ne varsa topluyor, bunları adaklar ve belirlenmiş ritüel formüllerle birlikte bir çukura yerleştiriyor ve alanı küçük bir anıtla mühürlüyordu.
Romalı şair Lucanus, bu sahneyi Pharsalia adlı yapıtında kâğıda döktü; Etrüsk kâhin Arruns’un, Pompeius’un askeri kampına düşen bir yıldırımla nasıl ilgilendiğini betimledi: Arruns, saçılmış korları topluyor, dualar okuyarak onları toprağa gömüyor ve böylece toprağın kutsal konumunu geri kazandırıyor; ardından da tam o noktada bir hayvan kurban ediyor (Lucanus, Pharsalia, I.606-608). Romalı Festus ise adeta hukuki bir tanım bıraktı: göksel ateşin çarptığı toprağa fulguritum, yani tanrının kendisi için sahiplendiği toprak deniyordu.
Ritüel sırasında kurban edildiği söylenen iki yaşındaki koyunun (bidens) adından gelen ve bidentalia olarak adlandırılan bu muhafazalar, sıradan rahiplerce yönetilmezdi. Töreni uzmanlaşmış bidental rahipleri yürütürdü. Uygulamanın kendisi de, yıldırım okumada uzman kabul edilen ve disciplina fulguralis olarak bilinen bir disipline sahip olan Etrüsklerden alınmıştı.
Roma bu geleneği Cumhuriyet döneminde benimsedi ve imparatorluğun dört bir yanına taşıdı. Benzer bidentalia ya da fulgur conditum yazıtları; Pompeii, Vulci, Todi, Minturnae ve özellikle de İtalya dışındaki kanıtların en bol olduğu güney Galya’da (bugünkü güney Fransa) ortaya çıktı.
C: Ministero della Cultura
Bu buluntuyu farklı kılan ne?
Hadrianus Villası’ndaki keşfi sıra dışı kılan şey, bağlamı. Çoğu fulgur conditum buluntusu yalnızca çukur ya da muhafazadan ibarettir. Ya yazıt yoktur ya da yazıt, özgün konumundan koparılarak daha geç bir yapıda yeniden kullanılmıştır. Burada ise levha, hâlâ tam da kendisini tutmak için inşa edilmiş yapının içine gömülü. Bu da araştırmacıların bütün resmi bir arada incelemesine olanak tanıyor: ritüel eylemi, onu işaretleyen anıtı ve çevresindeki peyzajı.
Kültür Bakanlığı’nın resmi duyurusuna göre keşif, Amfitiyatro ile tüf seki arasındaki kesimde yapıldı. Arkeologlar burada, ön yüzüne yazıtlı levha yerleştirilmiş, harçla bağlanmış tüf bloklarından küçük, kare biçimli bir yapı açığa çıkardı.
Buluntu, uluslararası gündeme oturan bir başka fulgur conditum keşfinden birkaç yıl sonra geldi: Toskana’daki San Casciano dei Bagni bronzları. 2022’deki bir kazı çalışmasında, dikkate değer biçimde iyi korunmuş 24 bronz heykel barındıran bir Etrüsk-Roma kaplıca kutsal alanını ortaya çıkarmıştı. Burada ele geçen nesneler arasında, bir çakmaktaşı ok ucunun yanına bırakılmış bronz bir yıldırım da vardı. Bu, arkeologların yine fulgur conditum ritüeliyle ilişkilendirdiği bir eşleşme.
İtalya Kültür Bakanı Alessandro Giuli, keşif duyurulduktan sonra Hadrianus Villası’nı bizzat ziyaret etti. Giuli, buluntuyu doğrudan Toskana’daki örnekle ilişkilendirdi ve yeni keşfin, İtalya’nın en önemli arkeolojik alanlarından biri hakkında bilinenleri anlamlı biçimde genişleten bir parça olduğunu; Romalıların, ilahi olanın dokunduğu toprağı nasıl tanıdığına dair nadir, maddi olarak canlı bir iz sunduğunu söyledi.
Ministero della Cultura. 10 Eylül 2026.