1.000 Yıl Önce On Binlerce Dil Vardı, Bugün ise 7.500 Tane

Yeni bir çalışma, dilsel çeşitlilik kaybının yalnızca Avrupa sömürgeciliğiyle başladığı anlatısına meydan okuyor.

Çağdaş diller ve tehlike altındaki diller durumu. C: Claire Bowern

Bugün insanlar yaklaşık 7.500 farklı dilde konuşuyor ya da işaret diliyle iletişim kuruyor. Ancak ne kadar etkileyici görünse de bu sayı, sürekli değişen bir tarihin yalnızca bir anlık görüntüsünü temsil ediyor ve dilsel çeşitliliğin evrimine ilişkin sorular, onlarca yıldır bilimin en zor yanıtlanan konularından biri olmayı sürdürüyor.

Yazılı kayıtların ortaya çıkışından önce kaç dil vardı? Tarım, yayılan çiftçi nüfusların daha küçük avcı-toplayıcı gruplarının yerini almasına olanak tanıyarak dilsel çeşitliliği azaltmış mıydı? Yoksa nüfus artışı, başlangıçta yeni dillerin ortaya çıkması için daha fazla fırsat yaratan etken miydi?

Uluslararası bir araştırma ekibi, küresel dilsel çeşitliliğin son 12.000 yıldaki olası seyirlerini yeniden kurdu ve Science’ta yayımlanan sonuçları, şimdiye dek varsayılandan kökten farklı bir tablo çiziyor. Çalışma, dilsel çeşitliliğin Holosen’in büyük bölümünde arttığını, yaklaşık 1.000 ila 3.000 yıl önce dikkat çekici bir doruğa ulaştığını ve ardından hızlanan bir düşüş yaşadığını öne sürüyor.

Bu soruyu ele almanın temel zorluğu, doğrudan kanıtların yokluğunda yatıyor. Dillerin sayısına ilişkin veriler, yazının yaklaşık 6.000 yıl önce ortaya çıkışından önce neredeyse hiç yok ve çok yakın zamanlara dek parça parça kalmayı sürdürüyor.

Araştırmacılar bu engeli aşmak için etnografik bilgileri, tarihöncesi nüfus büyüklüğü tahminlerini ve istatistiksel ile toplumsal hesaplama modellerini birleştirdi. Marcus Hamilton, “Bu makale, geçmişteki insan kültürel çeşitliliğinin dinamiklerini anlamak için yenilikçi bir yaklaşım sunuyor ve insan bilimlerindeki merkezi ama en erişilmez sorulardan birini ele alıyor. İlerlemeyi sınırlayan, kuramsal ilgi eksikliği değil, ilgili dinamikleri deneysel olarak gözlemlemenin olağanüstü güçlüğü oldu” diyor.

Analizin çıkış noktası, geleneksel geçim ve hareketlilik örüntüleri, besin üreten nüfuslarla temas sonucu derinlemesine dönüşmemiş 171 avcı-toplayıcı ve balıkçı toplumundan gelen etnografik veriler oldu. Bu veriler, araştırmacıların Holosen’in başlangıcına yakın bir dönemde etnolinguistik grupların büyüklüğünün olası dağılımını tahmin etmesini sağladı.

Ardından ekip, bu tahminleri, 12.000 yıl önceki küresel insan nüfusunu yaklaşık 4,4 ile 7 milyon kişi arasına yerleştiren yeniden kurgularla birleştirdi. O dönemdeki etnolinguistik grupların genellikle farklı dillere karşılık geldiğini varsayan modeller, Holosen’in başı için yaklaşık 4.500 ile 6.200 dil çevresinde yoğunlaşan bir tahmin üretti; ancak daha geniş makul tahminler yaklaşık 3.300 ile 7.800 arasında değişiyordu.

İlk sürprizlerden biri, tarımdan hemen önceki dünyanın büyük olasılıkla diller açısından olağanüstü zengin olmadığıydı. Büyük olasılıkla bugünkünden daha az dil vardı. Leipzig’deki Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü’nün Dilsel ve Kültürel Evrim Bölümü müdürü Russell Gray, “Dilsel çeşitlilik daha sonra binlerce yıl boyunca insan nüfusuyla birlikte büyüdü” diyor.

Tarım, teknolojik yenilik ve daha istikrarlı besin üretimi, benzeri görülmemiş bir demografik genişlemeye olanak tanıdı. Ama aynı zamanda toplumlar büyüdü, bu da giderek daha fazla insanın aynı dili paylaşabilmesi anlamına geldi. Araştırmacılar, birbirine karşıt bu süreçleri yakalamak için Holosen başındaki tahminleri bugünkü duruma bağlayan binlerce olası seyri modelledi.

Modeller, dil başına düşen kişi sayısının zamanla artmasına izin verirken, küresel nüfus artışına ilişkin bağımsız yeniden kurguları da işin içine kattı.

Kesin seyir belirsizliğini korusa da, modeller tutarlı biçimde şaşırtıcı bir genel örüntü üretti. Dilsel çeşitlilik Holosen’in büyük bölümünde arttı ve tipik olarak 1.000 ile 3.000 yıl önce arasında doruğa ulaştı. Birçok seyir, Holosen başındaki düzeylerin yaklaşık on katı bir artışa işaret ediyor. Bu da en yüksek dil sayısını on binler seviyesine yerleştiriyor.

En beklenmedik sonuç, doruğun ne kadar yakın bir zamana ait göründüğü. Yale Üniversitesi’nden Claire Bowern, “En büyük dilsel çeşitlilik dönemi, uzak Paleolitik dönemde değil, devletlerin ve erken imparatorlukların yayıldığı çağda yaşanmış olabilir” diyor.

Yazarlar bu dönemi bir “dilsel altın çağ” olarak tanımlıyor; günümüze ulaşan tarihsel kayıtların çoğu, tam da dilleri sonunda egemen olacak olan yayılmacı toplumlar tarafından üretildiği için, büyük ölçüde önceki tartışmaların dışında kalmış bir olgu. Bu altın çağın ardından, özellikle son iki bin yılda hızlı bir düşüş geldi.

Böylece sonuçlar, bugünkü dil tehlikesi krizinin yalnızca yaklaşık 500 yıl önceki Avrupa sömürge genişlemesiyle başladığı görüşüne meydan okuyor. Avrupa sömürgeciliği hiç kuşkusuz dil değişimini devasa bir ölçekte yoğunlaştırdı. Ancak yeni modeller sürecin, daha önceki çok uluslu devletlerin ve imparatorlukların yayılmasında daha derin kökleri olduğunu öne sürüyor.

Bu genişlemeler, daha önce birbirinden ayrı olan nüfusları sürekli temas hâline getirdi ve siyasi kurumların, teknolojilerin, kültürel uygulamaların ve patojenlerin yanı sıra egemen dilleri de yaydı. Model, küresel düşüşe hangi belirli imparatorlukların, bölgelerin ya da tarihsel olayların yol açtığını belirlemiyor, ama günümüzden önce dilsel çeşitlilikte çok büyük bir azalmanın gerçekleşmiş olması gerektiğini gösteriyor.

Bu kayıp, bugün konuşulan dillerin, geçmişte var olan dillerin temsili bir örneği olmadığı anlamına geliyor. Yayılan nüfuslarla ilişkili dillerin hayatta kalma şansı orantısız biçimde daha yüksekti. Buna karşılık yerinden edilen ya da gerileyen nüfusların dilleri ortadan kayboldu.

Bu tarihsel darboğaz, dilbilgisel yapıların, konuşma seslerinin ve diğer dilsel özelliklerin küresel sıklığını da değiştirmiş olabilir. Araştırmacılar çoğu zaman yaygın özellikleri, öğrenmesi özellikle kolay oldukları, iletişim için verimli oldukları ya da insan bilişine özellikle uygun oldukları için yaygınlaştıklarını öne sürerek açıklıyor.

Yeni çalışma, demografik genişleme ve yok oluşun da göz önünde bulundurulması gerektiğini öne sürüyor. Çalışmanın baş yazarı Damian Blasi, “Bugün gördüğümüz diller, devasa ve son derece seçici bir tarihsel darboğazdan sağ çıkanlar. Bir dilsel özellik, doğası gereği üstün olduğu için değil, yayılan nüfuslar tarafından taşındığı için yaygın olabilir. Yok oluş, dilsel çeşitliliği daha önce fark ettiğimizden çok daha derinden biçimlendirmiş olabilir” diyor.

Diller çoğu zaman dinsel uygulamalar, akrabalık sistemleri, toplumsal kurumlar ve diğer kültürel bilgi biçimleriyle birlikte aktarıldığından, yazarlar bu darboğazın dilin ötesine geçtiğini savunuyor. Birçok kültürel gelenek de doğrudan tarihsel kanıt bırakmadan ortadan kaybolmuş olabilir. Araştırmacılar, çalışmanın doğrudan bir prehistorik nüfus sayımı değil, kabaca bir küresel yeniden kurgu sunduğunu vurguluyor.

Tahminleri, erken etnolinguistik grupların büyüklüğüne ve nüfus ile dil sayısı arasındaki uzun vadeli ilişkiye dair varsayımlara dayanıyor. Bölgesel tarihler hiç kuşkusuz birbirinden farklıydı ve savaşların, hastalıkların ve çevresel bozulmaların yol açtığı kısa vadeli çöküşler model tarafından tek tek yeniden kurulamıyor. Yine de temel örüntü, çok çeşitli modelleme koşulları ve alternatif varsayımlar boyunca geçerliliğini korudu.

Sonuçlar, dilsel çeşitliliğin tarihinin, son derece çeşitli bir Paleolitik dünyadan başlayan basit ve sürekli bir düşüş olmadığını; dilsel çeşitliliğin insan nüfusunun artışıyla birlikte büyüdüğünü, olağanüstü ama kısa bir doruğa ulaştığını ve ardından sert bir küresel daralma yaşadığını öne sürüyor.

Max Planck Society. 23 Temmuz 2026.

Makale: D. E. Blasi et al. (2026).

Kaynak: www.arkeofili.com