Çatalhöyük İnsanları Neden Komşu Höyüğe Taşındı?
www.arkeofili.com
Çatalhöyük’teki Doğu Höyük’ün terk edilmesinde iklimden çok tarımın yarattığı katılık tuzağı etkili olmuş olabilir.
Çatalhöyük’teki kazılardan bir görüntü. C: Wikimedia Commons
Yeni bir bilgisayar simülasyonu, Çatalhöyük Doğu Höyük sakinlerinin yerleşim yerini değiştirmesinin tekil bir iklim şokundan ziyade, tarım pratiklerinin yarattığı içsel streslerden kaynaklanabileceğini gösteriyor.
Teknolojinin ve Tarihin Buluşması
İstanbul Teknik Üniversitesinden Neriman Erdem, Bülent Arıkan ve Kemal Koçaklı tarafından yürütülen çalışmada, Çatalhöyük Doğu Höyük’teki 1.000 yıllık agropastoral (tarım ve hayvancılık) pratiklerin ve peyzaj dinamiklerinin coğrafya ile birlikte nasıl evrildiği incelendi.
Araştırmada yöntem olarak, MedLanD (MML) platformu ile Makrofiziksel İklim Modeli’ni (MCM) birleştiren yüksek çözünürlüklü etmen tabanlı modelleme (ABM) kullanıldı.
Etmen tabanlı modelleme, hanehalkı gibi bağımsız birimlerin kararlarını, bu kararların çevreyle etkileşimini ve zamanla nasıl büyük toplumsal desenler ürettiğini bilgisayar ortamında canlandıran bir yöntem. Araştırmacılar, günümüzden önce (GÖ) 9.100 ile 8.100 yılları arasındaki dönemde tarımsal faaliyetlerin, arazi kullanım geçmişinin ve bunların çevreye getirdiği yüklerin toplumun sonraki seçeneklerini nasıl kısıtladığını bu yöntemle ölçtü.
Modellemede, platformun hesaplama sınırları nedeniyle topluluk başlangıçta 100 birey olarak simüle edildi.
Tarımın Başarısı Bir Tuzağa Dönüşüyor
Simülasyon sonuçları, yoğun tarımsal üretimin yüksek nüfusu beslemede çok başarılı olduğunu ancak zamanla sistemi bir “katılık tuzağına” (rigidity trap) sürüklediğini gösteriyor. Araştırmacılar, alternatif üretim modelleri olan hayvancılık veya karma geçim stratejilerinin Çatalhöyük Doğu Höyük’ün ulaştığı yoğun nüfusu korumada yetersiz kaldığını, bu yüzden topluluğun yoğun tarıma bağımlı hale geldiğini belirtiyor.
Bu durum, kısa vadeli başarıların uzun vadede ekolojik maliyetleri artırarak sistemin esnekliğini ve seçeneklerini yok ettiği bir kısırlık yaratmıştı. Yoğun tarım nedeniyle bitki örtüsü azalmış ve yağış kaynaklı toprak erozyonu hızlanmıştı. Toprağı verimsizleşen hanehalkları, yeni tarlalar açmak için sürekli yer değiştirmişti. “Ara ve değiştir” olarak tanımlanan bu davranış ise peyzajın daha da parçalanmasına ve çevre istikrarsızlığına yol açtı.
Araştırmacılar, erozyonun çoğunlukla iklim gibi dışsal faktörler tarafından yönlendirildiğini, ancak peyzaj parçalanmasının tamamen hanehalklarının arazi kullanım kararlarına dayalı içsel bir dinamik olduğunu vurguluyor.
Yeni Bir Başlangıç İçin Karşı Kıyıya Geçiş
Araştırma, Çatalhöyük Doğu Höyük’ün terk edilip Kalkolitik döneme ait Çatalhöyük Batı Höyük yerleşimine geçilmesinin, ani bir çöküşten ziyade bilinçli bir mekansal yeniden yapılanma olabileceğini öne sürüyor. Coğrafi olarak yakın olmalarına rağmen, aralarından geçen Çarşamba Nehri’nin çok kollu ve örgülü yapısı, günlük işler için lojistik bir engel oluşturuyordu. Doğu Höyük çevresindeki topraklar yüzyıllarca süren tarım ve atık birikimiyle yıprandığında, nehrin karşı kıyısındaki görece el sürülmemiş alanlara geçmek, sosyo-ekolojik saati sıfırlamak için stratejik bir adım olarak görülüyor. Geç dönemdeki tarımsal nüfusun istikrarsız bir çift tepeli dağılıma bölünmesi de karmaşık sistemlerdeki kritik bir geçişin erken uyarı sinyali olarak yorumlanıyor.
Araştırmacılar, GÖ 8.200 civarındaki iklim şokunun tek başına bir yıkım nedeni olmadığını, ancak yüzyıllar süren tarımla hassaslaşan ve çevresel tampon gücü zayıflayan topluluk üzerinde yıkıcı bir kronik baskı oluşturmuş olabileceğini belirtiyor.
Makale: Erdem, N., Arıkan, B., & Koçaklı, K. (2027). Journal of Archaeological Method and Theory, 34(1), 12.