Denizli’de Bulunan Lahitte Kötü Ruhları Kovan Silenos Suratı
www.arkeofili.com
Denizli’deki Attouda Antik Kenti’nde bulunan silindirik lahit kapağında, mezarı koruma amaçlı yapılmış bir Silenos suratı belirlendi.
Silenos başı ve atölye damgasının detayı. C: Kolancı, B. Y. 2026.
Denizli’nin Sarayköy ilçesinde yer alan Attouda Antik Kenti’nde gerçekleştirilen yüzey araştırmalarında, pişmiş topraktan silindirik bir lahit kapağı üzerinde, mezarı ve ölünün ruhunu korumak amacıyla yerel atölyede üretilmiş yüksek kabartma bir Silenos suratı tespit edildi.
Anadolu’da Benzeri Olmayan Bir Keşif
Cedrus dergisinde Doç. Dr. Bilge Yılmaz Kolancı tarafından yayımlanan araştırmaya göre, söz konusu lahit parçaları 2023 yılında antik kentin güneyindeki “Musalla” mevkiinde, tarımsal arazi tesviye çalışmaları sırasında parçalanıp bir tarla kenarına atılmış halde bulunmuştu.
Yapılan incelemeler, parçalanan lahdin iki gövde ve dört kapak parçasının aynı mezara ait olduğunu gösteriyor. Çapı yaklaşık 55–60 santimetre olarak hesaplanan silindirik pişmiş toprak lahdin kapak parçalarından birinin üzerinde ise Anadolu arkeolojisinde daha önce hiçbir pişmiş toprak lahit örneğinde rastlanmayan sakallı bir Silenos başı kabartması yer alıyor.
Silenos başı kabartmalı pişmiş toprak lahit kapağı. C: Kolancı, B. Y. 2026.
Bölgedeki Laodikeia, Hierapolis ve Trapezopolis gibi komşu kentlerde de benzer silindirik lahit gelenekleri bilinmesine rağmen, bu mezarlarda kural olarak yalnızca yatay şeritler ve tutamaklar tercih ediliyor ve üzerlerinde herhangi bir figüratif kabartmaya yer verilmiyordu. Bu durum, Attouda’da bulunan Silenos suratlı kapağı hem bölge hem de Anadolu genelinde tek ve benzersiz kılıyor.
Yaşlı, Gülen ve Kötü Ruhları Kovucu Bir Yüz
Kapak üzerinde yüksek kabartma ve aplike tekniğiyle şekillendirilen Silenos başı; 4,8 santimetre yükseklik, 4,3 santimetre genişlik ve 2,5 santimetre derinlik ölçülerine sahip. Kabartmada figür; kel kafalı, büyük yuvarlak gözlü, basık ve geniş burunlu, hafifçe gülümseyen geniş ağızlı ve çenesinde paralel dikey çizgilerle işlenmiş sakallarıyla tipik bir yaşlı erkek olarak betimlenmiş. Sol göz bebeğindeki matkap deliğinin yönü, figürün bakışlarının yukarı ve sola doğru yönlendirildiğini gösteriyor.
Kabartmanın hemen sol tarafında ise 7 santimetre yüksekliğinde sığ bir şekilde kazınmış “B” (Beta) harfi dikkat çekiyor.
Araştırmacı, bu harfin lahit kapağını üreten yerel seramik atölyesine veya ustaya ait bir işaret olduğunu belirtiyor. Ayrıca bu özel kapağın, lahdin içine yerleştirilen ölünün tam yüz hizasına denk gelecek şekilde yerleştirildiği düşünülüyor.
Silindirik pişmiş toprak lahit parçaları. C: Kolancı, B. Y. 2026.
Dionysos İnancı ve Öte Âlemin Koruyucu Muhafızı
Antik mitolojide şarap tanrısı Dionysos’un refakatçisi ve eğitmeni olarak bilinen Silenos betimlemeleri, antik dönem mezar bağlamlarında sıklıkla apotropaik, yani kötü güçleri uzaklaştırıcı ve koruyucu bir işlev üstleniyor. Antik inanca göre ölüm anında ruhun öte dünyaya geçişi sırasında kötü ruhların (daemones) mezara yaklaşmasını engellemek amacıyla bu tarz abartılı ve grotesk yüz ifadelerine başvuruluyor. Zararlı doğaüstü varlıkların bu korkutucu ya da grotesk maskeyi gördüklerinde mezardaki varlığı kendilerinden sanarak uzak duracağına inanılıyor.
Araştırmacı, Attouda kentinin sikkelerinde ve yazıtlarında Dionysos kültünün çok güçlü bir yere sahip olduğunu, hatta daha önce kent nekropolündeki başka bir mezar yapısında da pişmiş toprak bir Silenos figürini başı bulunduğunu hatırlatıyor. Lahdin yanında tarihlendirmeyi sağlayacak herhangi bir mezar hediyesi ele geçmemiş olsa da bölgedeki benzer silindirik lahit tipolojileri göz önüne alınarak, bu özgün eserin MS 1. ile 2. yüzyıllar arasında üretildiği ve kullanıldığı düşünülüyor.
Makale: Kolancı, B. Y. 2026.