İnsanlar Neden Evcil Hayvan Besler? İpucu Maymunlarda

Zeynep Şoray - www.arkeofili.com

Maymunların köpekler, geyikler ve hatta domuzlarla kurduğu dostluklar, evcil hayvan beslemenin evrimsel kökenlerine dair ipuçları sunuyor.

Şanghay Hayvanat Bahçesi’nde, Çin’de bir fareyi tutan dişi şebek (Nomascus leucogenys). C: Cyril Grueter, Primates (2026)

İnsanlar neden evcil hayvan besliyor? Yeni bir uluslararası çalışma, insanlarla hayvanlar arasındaki arkadaşlığın bazı davranışsal temellerinin düşünülenden çok daha derin evrimsel köklere sahip olabileceğini öne sürüyor.

Araştırmacılar, insan dışı primatlar ile diğer türler arasındaki dostça etkileşimleri ele alan ilk kapsamlı incelemeyi hazırladı. Çalışma, 88 primat türünü ve 127 partner türü kapsayan 427 vakayı belgeliyor. Bu partner türlerin 55’i primat olmayan hayvanlardan oluşuyor. Bulgular, maymunların ve kuyruksuz maymunların diğer türlere ait bireylerle sık sık oyun oynadığını, onları tımar ettiğini, kucağına aldığını, taşıdığını ve hatta evlat edindiğini ortaya koyuyor.

Primates dergisinde yayımlanan çalışma, primatlarda türler arası sosyal davranışlara ilişkin bugüne kadarki en kapsamlı değerlendirmeyi sunmak amacıyla bilimsel literatürdeki 303 vakayı, medya haberlerindeki 58 vakayı ve primatologlar arasında gerçekleştirilen bir ankette bildirilen 66 vakayı bir araya getiriyor.

Oyundan Evlat Edinmeye

Dikkate değer örnekler arasında; Tayland’da evcil köpekleri tımarlayan küt kuyruklu makaklar, Sri Lanka’da dev sincapları nazikçe okşayan sorguçlu boz langurlar, Çin’de evcil domuzlarla oynayan genç siyah-beyaz kalkık burunlu maymunlar ve Madagaskar’da bambu lemurlarını tımarlayan halkalı kuyruklu lemurlar yer alıyor. Olağanüstü bir vakada ise, ilk kez 2006’da Brezilya’da belgelenen ve bu derlemede bir araya getirilen bir örnekte, yabani kapuçin maymunları bir yavru marmoseti evlat edindi ve aylarca ona baktı.

Araştırmacılar, oyunun (139 vaka) ve tımarlamanın (136 vaka) açık ara en yaygın etkileşim biçimleri olduğunu buldu. Ergin olmayan bireylerin, diğer türlerden bireylerle oynama olasılığı çok daha yüksekken, erişkin dişilerin onları tımarlama olasılığı daha yüksekti. Erişkin erkeklerin ise dostane türler arası etkileşimlere girme olasılığı belirgin biçimde daha düşüktü.

İnsan dışı primatların türler arası yakın ilişkili etkileşimlerinden örnekler. C: Primates (2026)

Çalışma ayrıca, primatların çoğu zaman yakın akraba türlerle toplumsal ilişki kurduğunu buldu. Yine de birçok etkileşim, aralarında köpekler, kuşlar, sincaplar ve sürüngenlerin de bulunduğu daha uzak akraba hayvanları da kapsıyordu. Etkileşimlerin çoğu, primatların kendisi tarafından başlatılmıştı.

Oxford Üniversitesi Antropoloji ve Müze Etnografisi Okulu’ndan başyazar Doçent Cyril C. Grueter, insanların uzun süredir başka türlerle yakın toplumsal ilişkiler kurma konusunda eşsiz sayıldığını söylüyor. Grueter, çalışmalarının, birçok primatın da kendi türlerinden olmayan hayvanlara karşı dikkate değer bir merak, hoşgörü, hatta bakım verme sergilediğini gösterdiğini belirtiyor. Grueter, bu davranışların, bildiğimiz anlamda evcil hayvan besleme sayılmayacağını; ancak insan-hayvan arkadaşlığının sonunda ortaya çıktığı evrimsel yapı taşlarından bazılarını temsil ediyor olabileceğini ekliyor.

Merakın Her Zaman Olumlu Sonuçları Olmadı

Farklı türlerden hayvanlar birlikte zaman geçirdiğinde bunun genellikle daha kolay besin arama veya sayıca kalabalık olmanın sağladığı güvenlik gibi pratik nedenleri bulunur. Ancak bu primatlar bunun ötesine geçiyordu. Açıkça görülebilen herhangi bir ödül olmaksızın diğer hayvanlarla oynuyor, onları tımar ediyor, taşıyor ve yanlarına kıvrılarak uyuyorlardı.

Bu durum, türler arasındaki sınırların ötesinde sosyal meraka ve arkadaşlık kurmaya hazır olma eğilimine işaret ediyor. Bu davranış, insanlarda gördüğümüz bazı davranışlara dikkat çekici biçimde benziyor. Ancak her karşılaşma mutlu bir şekilde sonuçlanmadı. Merak ve bakım davranışları zaman zaman sert muameleye dönüşebiliyordu. Araştırma ekibi, partner hayvanın öldüğü 13 vaka kaydetti.

Dikkat çekici örneklerden birinde, Suudi Arabistan’da bir erkek babunun evcil bir yavru köpeği kaçırdığı ve onu uzun süre boyunca yanında taşıdığı görüldü. Yazarların belirttiğine göre, bu türler arası bağlar her zaman iyi sonuçlanmıyor.

Japonya’nın Yakushima Adası’nda bir Japon makakının (Macaca fuscata) Sika geyiğinin (Cervus nippon) sırtına binmesi ve onun üzerinde yolculuk etmesi. C: Alexandre Bonnefoy ve Cédric Sueur, Primates (2026)

Hayvan Refahı ve Evrim İçin İpuçları

Yazarlar, bulguların insanlarla hayvanlar arasındaki ilişkilerin kökenlerine ışık tutmasının yanı sıra koruma çalışmaları ve hayvan refahı açısından da önemli sonuçlar taşıdığına inanıyor.

Grueter, bazı türlerin neden diğerleriyle kolayca olumlu ilişkiler kurduğunu anlamanın, hayvanat bahçelerinde ve barınaklarda karışık tür gruplarının yönetimini iyileştirmeye yardımcı olabileceğini söylüyor. Grueter, daha genel olarak bu bulguların; empatinin, toplumsal esnekliğin ve primatların kendi türlerinin ötesindeki hayvanlarla ilişki kurmaya yönelik dikkate değer yeteneğinin evrimine yeni bir bakış sunduğunu belirtiyor.

Yazarlar, incelemelerinin primatologları, uzun süreli saha araştırmaları sırasında genellikle gözden kaçan bu etkileşimleri daha sistematik biçimde kaydetmeye teşvik etmesini umuyor.

University of Oxford. 29 Temmuz 2026.

Makale: Grueter, C.C., Roncin, F., Nekaris, K.AI. et al. (2026). Primates.